Oruç ve Kuran ayı olarak bilinen Ramazan ayını bir kere daha idrak ettik. Kimileri için, bu çağda insanların sırf inançları uğruna, yemek içme ve cinsellik gibi duygularını yaşamaktan vazgeçmeleri, gericiliktir. Aslında, geçen zamanın bizi ileri ve ilericiliğe götürüp götürmediği de tartışmaya açık bir konudur. Hele ki ilericiliğin tanımının yapılamadığı bir ortamda, gericiliğin tanımının da yapılması mümkün değildir. Zira geçen her saniye, geride kalmış bir zaman dilimi oluyor. İlericilik iddiasının ne kadar ileriyi öngördüğü de açık değildir. Dolayısıyla da ilericilik ve gericilik gibi kavramlar ontolojik bir anlam taşımaktan çok, konjonktürel bir anlam taşmaktadırlar. Bu yüzden de, bu kavramlar hakikati değil, siyasi ve ideolojik taraftarlığı ifade etmektedir.

Eğer ilericilik, insanın hissettiği gibi yaşaması olarak tanımlanırsa, o zaman hislerimize hiçbir engel koymadan, onları yaşamanın yolunu aramamız gerekir. O zamanda birisinin başkasına karşı hissettiği şiddet ya da cinsel arzuları frenlemeye çalışmanın özgürlüğü sınırlamak olarak değerlendirilmesi gerekir. Hâlbuki insanların kendi dürtülerini yaşamak için başkalarını kendi arzularının nesnesi konumuna sokma hakları bulunmamaktadır. Bu yüzden de Kuran’i Kerim’de insanlar arası ilişkilerin karşılık rıza üzerine kurulması gerektiğine vurgu yapılmaktadır. Bundan dolayı da hiçbir insanın, başka bir insanın maddi ve manevi varlığı üzerinde, karşılıklı rıza olmadan hak iddiasında bulunması doğru değildir.

Orucu bu itibarla düşündüğümüzde, esasında insanın özgürlüğünü kaybetmesi değil; aslında özgürlüğünü kazanması eylemi olduğu sonucuna varırız. Çünkü iradesi yeme, içme ya da cinsel arzularının etkisi altında kalan bir insanın özgür olduğunu ileri sürülemez. Bu itibarla da, özgürlüğü duyguların peşinde sürüklenmek değil; duygulara hakim olabilmekle alakalı bir kavram olarak algılamak gerekir. Yeme duygusunu kontrol edemediği için obezite hastası olan, içme duygusunu kontrol edemediği için sarhoş olup hem kendisinin hem de başkalarının hayatını tehlikeye atan; cinsellik duygusunu kontrol edemediği için maddi ve manevi batağın içine düşen insanların özgür ve çağdaş insanlar olduğu ileri sürülemez. Çünkü yemek, içmek ya da cinsellik gibi duygularına hakim olamayan insanların hem kendilerine hem de topluma yaşattıkları sıkıntılara sürekli olarak şahit olmaktayız. Dolayısıyla da başkalarının özgürlüklerini tehdit eden özgürlük anlayışları, sorumsuzluktan uzak gayri ahlaki anlayışlardır. Bu yüzden de özgürlüğü, sorumluluk duygusu ile birlikte düşünmek lazımdır.

İnsanın kendi hak ve sınırlarını öğrenmesi için ayrı bir gayret göstermesi gerekir. İbadetin ve orucun anlamı burada ortaya çıkmaktadır. Hz. Muhammed bir savaştan döndükten sonra, esas mücadelenin insanın kendisi ile olan mücadelesi olduğunu belirtmesi, hem bireyin hem de toplumun sağlıklı bir yaşama kavuşması için, ruhsal bir arınmaya ihtiyaç duyduğunu açık olarak ortaya koymaktadır. Bu ruhsal arınma, insanın içgüdülerine hakim olması ile gerçekleşebilmektedir. Bundan dolayıdır ki, Kuran-i Kerim’de, ruhunu arındıranların kurtuluşa erişebileceği belirtilmektedir. Bu kurtuluşu sadece ahiret hayatıyla ilgili düşünmek doğru değildir. Çünkü insanın huzur arayışı tüm zamanlara yayılmıştır.

Farklı Kütlülerde Orucun Anlamı ve Gayesi

Oruç, farklı şekillerde olsa da büyük dini sistemlerin tümünde bulunan bir ibadettir. Kuran’da: “Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere yazıldığı gibi korunasınız diye size de yazıldı” denilerek, oruç ibadetinin Hz. Muhammet’ten önceki dini inançlarda da bulunduğuna işaret edilmiştir.

Yahudilikte oruç bazen nefsin arzularını kırmak, bazen cefa çekmek ya da matem tutmak, bazen de Allah’a yaklaşma vesilesi olarak kabul edilmiştir. Hıristiyanlıkta ise oruç kilisenin üçüncü emridir ve genel olarak iki farklı şekilde tutulmaktadır. Bunlardan birincisi Şükran (Okhttp://aristik), ikincisi ise Kiliseye mensup olan (Ekleziyastik) oruçtur. Hıristiyan orucu şekil itibari ile daha çok perhizi andırmaktadır. Istıraplar Cuması olarak adlandırılan orucu tutmak ise halk arasında yaygın bir ibadettir. Yine Careme denilen kırk günlük bir perhiz orucu bulunmaktadır. Bu orucun kökeni ise Hz. İsa’nın denenmek üzere çöle yollanması üzerine uyguladığı bir perhize dayanmaktadır. Hristiyanlar bu orucu Hz. İsa’nın bu orucunu hatırlamak, tövbe etmek ve de dirilme gününe hazırlanmak için tutmaktadır. Tarih boyunca değişen sosyo-ekonomik şartlara göre Yahudi ve Hıristiyanların oruç şekilleri değişime uğramıştır. Bunun bir neticesi olarak da bugünkü Hıristiyanlığın bazı gruplarında oruç mecburi bir ibadet olmaktan çıkmıştır.

İslamiyet, kendi özü olarak kabul ettiği geçmiş dini inançlardaki oruç ibadetini devam ettirmiş; ancak şekil ve içeriğini aslına uygun kalarak yenilemiştir. Bilindiği gibi İslamiyet öncesi de Kureyşliler, Recep ayında oruç tutarlardı. Kuran Ramazan ayında oruç tutulmasını emrederek, Recep ayında tutulan orucun bir gelenek olarak devamını sağlamıştır. Yine eski kültürlerde bulunan oruç şekillerinden birisi de “susma orucu” idi. Bu oruca niyet eden kişi bir gün boyunca kimse ile konuşmazdı. Hz. Muhammet bu oruç şeklini de tasvip etmemiştir. İslamiyet, oruç ibadetine yeni bir düzenleme getirerek, Ramazan orucunu tutmayı, oruç tutmaya gücü yeten tüm Müslümanlar için gerekli kılmıştır. Tutulmaması durumunda ise kaza edilmesini, bazı durumlarda da kefaret olarak fakir ve fukaraya yemek yedirilmesini öngörmüştür.

İslam dininin gerekli kıldığı bu ibadetin zorunluluğu ise kişinin vicdani kanaatine bırakılmıştır. Çünkü başkalarını baskısı altında gerçekleştirilen ibadetler, genellikle insanı olumlu değil; olumsuz yönde etkiler. Kuran-i Kerim’de: “Dinde zorlama yoktur” denilerek, inancın bir gönül işi olduğu beyan edilmiştir.

Bazıları tarafından basit; hatta insanın kendine zulmü gibi algılanan oruç, aslında gayesi itibari ile insanın kendi özüne dönüşünü sağlayan önemli bir ibadettir. Orucun ana gayesi, şükrü öğrenmek ve ruhun kötülüklerden arındırarak, cennet yaşamına hazır hale geleceği olgunluğa ulaşmasına katkı sağlamaktır. Aslında insanlar doğru ve yanlışları ayırma yeteneğine doğuştan sahiptirler ve yaşam tecrübeleriyle bu yeteneklerini geliştirirler. İnsanların hayatlarındaki en büyük sorun, farkında oldukları doğruları yaşama geçirme konusunda yeterli iradeyi gösterememeleridir. Dolayısıyla insanların yaşadıkları sorunların büyük bir kısmı, bilgisizlikten çok iradesizlikten kaynaklanmaktadır. Bilinçli bir şekilde oruç tutan insan, aşırı yemek dürtüsünden kaynaklanan şişmanlık; aşırı cinsellik dürtüsünün sebep olduğu tecavüz ve de aşırı içme dürtüsünün yol açtığı sarhoşluk gibi zaaflara karşı kendisini koruyacak iradeyi kazanmış olur. Bu ibadeti başarı ile tamamlayan insanlar, yeniden cennete dönüş yolunda da önemli bir başarı elde etmiş olurlar. Kuran’da ifade edildiği üzere cennet hayatına yeniden dönüş; ancak ruhani arınma sürecinin tamamlanması ile mümkündür. Aşırı duygularını kontrol edemeyen insanlar, henüz daha cennet ortamına ruhen uyum sağlamaya hazır değildirler. Bu yüzden tutulan orucunun sonunda bayram namazının kılınması ile birlikte bayramın başlaması bu arınma sürecinin sonunda kazanılan başarının getireceği mutluluğu temsil etmektedir.

Orucun Mantığı (hikmeti)

Yapılan bir işin mantığı yani hikmeti yoksa dini açıdan da değeri yok demektir. Çünkü Allah insanı ondaki düşünce yeteneği ile sorumlu ve şerefli kıldı. Bu açıdan bakıldığında oruç dâhil yapılan her ibadetin bir mantığı olması gerekmektedir. Nitekim Kuran-i Kerim’de akıllı insanlar övülmekte aklını kullanamayan birey ve toplumlar ise eleştirilmektedir. Akıllı olmayı, kişi ya da toplumun yaratan ve yaratılan ile iyi niyet temelinde bilinçli bir iletişim ve etkileşim halinde olması olarak açıklayabiliriz. Bu özelliğini kaybeden ya da zayıflayan birey ve toplular, sünnetullaha aykırı davrandıkları için bireysel ya da toplumsal uyum ve gelişim sürecinin dışında kalırlar.

İslam inancı birçok farklı inanç gibi gayeci bir inançtır. Bu gaye Kuran-i Kerim’de: “Ruhunu arındıranlar kurtuluşa ermiş, onu kirletenler ise zarara uğramıştır (Şems suresi/ 9, 10)” şeklinde ifade edilmiştir. Bilindiği üzere oruç İslam inancı içerisinde yer alan en önemli ibadetlerden birisidir. En basit tanımı ile oruç mükellef olan bireyin Allah rızasını arzulayarak içgüdüsel dürtülerin psikolojik baskısından korunmak amacıyla güneşin doğuşundan, batışına kadar olan zaman dilimi içerisinde yeme, içme ve cinsel yaşamına sınırlama getirmesidir. Bu sınırlama bir açıdan insanın kendi iç dünyasına bilinçli bir müdahalesi olarak değerlendirilebilir. İslam inancına göre bu hayata gelişin temel amaçlarından birisi, Cennet’ten ruhsal sapma sebebiyle kopup bu dünyaya gelen insanın, ruhen arınmasını sağlayarak tekrar geri dönüşünü sağlamaktır. Orucu bu inanç doğrultusunda yorumladığımızda, insanın ruhen olgunlaşmasını amaçlayan bir ibadet olduğunu anlarız.

İnsan oruç tutarak iradesini, açlık, cinsellik ve içme gibi içgüdüsel dürtülerine karşı güçlendirir. Böylece de açlık, susuzluk ve cinsel arzuların bilinç üzerindeki olumsuz baskılarına karşı iradesini güçlendirip, ruhen arınma yolunda ilerlemiş olur. Tabii ki oruç ibadetinin amacına uygun tutulabilmesi için, her şey gibi bilinçli yapılması lazım. Bu yüzden sağlık sorunu olan ve oruç tutması durumunda sağlığı olumsuz etkilenecek olanların oruç tutması doğru değildir. Aynı şekilde oruç tutması durumunda başkasının sağlığını olumsuz etkileyebilecek durumu olan, hamile ya da çocuk emziren kadınların da oruç tutması doğru değildir. Çünkü bu durumlarda oruç tutmak kendimize ve başkalarına karşı olan sorumluluk duygusunun zayıflamasına yol açar ki, bu ruhsal arınma sürecine ters düşmek demektir.

Zor şartlarda çalışan ve işsiz kalması durumunda geçim sıkıntısı çekebilecek insanların da oruç tutması gerekmez. Bu tür mazereti olan insanların, uygun bir zamanda tutamadıkları oruçları tutmaya çalışmaları gerekir. Eğer bunu da yapabilecek durumları yoksa ve ekonomik durumları iyi ise fakir fukaraya yemek yedirip yardımcı olmaları gerekir. Bu da orucun bir açıdan da sosyal dayanışma duygusunu geliştirmeyi amaçladığını göstermektedir. Bunu da yapabilecek durumları olmayanlar hayırlı bir işi ve iyiliği ihmal sebebiyle terk etmiş olmamak için farklı bir şekilde de olsa imkânları ölçüsünde iyilik adına yapabilecekleri ne varsa onu yapmaya çalışmalıdırlar. Oruç tutan birisi, sağlık açısından kendisi için bir risk görürse, oruç tutmayı bırakabilir ve kendisini sağlıklı hissettiği zamanda tutamadığı gün ya da günleri tekrar tutabilir. Kişinin orucu mazeretsiz bozması durumunda 61 gün oruç tutması gerektiği şeklinde bir yorum olmakla birlikte, bu yorumun güçlü bir dayanağı bulunmamaktadır.

Hz. Muhammed’in uyardığı gibi, birçok insanın oruçtan nasibi sadece açlık ve susuzluktur. Bu mevsimin çok sıcak olması oruç tutmayı zorlaştırmakta, doğal olarak da açlığın ve duygulara baskının yarattığı sinirlilik hali artabilmektedir. Bu sinirlilik hali ve psikolojik baskı kontrol edilmez ise orucun amacından sapmasına yol açabilir. Bilinçli oruç tutmak, yapılan ibadetin üzerimizdeki etkilerinin farkında olmayı ve olumsuz etkilerini ibadetin amacına uygun olarak yönlendirebilmeyi gerektirir. Aksi takdirde ibadet amacından sapar ve oruçtan nasibimiz sadece açlık ve susuzluk olur.

Zorunlu Oruç

Ramazan orucunu tutarken şunu bilelim ki, her gün bir milyar dolayında insan açlık ve sefaletin pençesinde yaşamak zorunda kalıyor. Bu insanlar hiçbir zaman çocuklarını doyurmak ya da kendi ihtiyaçlarını karşılamak için yeterli yiyeceği bulamıyorlar. Demek ki insanlığın büyük bir bölümü, sadece bir ay değil; senenin 365 günü oruç tutmak zorunda kalıyor. Hem de akşamları iftar edecek, sabahları ise sahura kalkacak yiyecek ve içecek bulamadan.

Altı milyar nüfuslu, küreselleşmeye çalışan koca dünyanın zorunlu oruç tablosunu şöylece özetlenebilir: 200 milyonu beş yaşın altındaki çocuklar olmak üzere yaklaşık 840 milyon insan, üst düzeyde açlığın yarattığı riskler altında yaşamaktadır. Yoksulluk sınırının altında yaşayan insan sayısı 2 milyar; güvenli su tüketim olanağı bulamayan insan sayısı 1,2 milyar; sağlık hizmetinden yararlanamayan insan sayısı ise yaklaşık 800 milyondur. Dünyada her yıl 11 milyon insanın ise açlık veya yetersiz beslenme yüzünden öldüğü tahmin edilmektedir.

Dünya ve özellikle insan hakları ihlallerini olur olmaz yerlerde arayan ekonomik olarak gelişmiş ülkeler, açlıkla mücadeleye yeterli ölçüde duyarlılık göstermedikleri için bu sorun gittikçe büyümektedir. Çünkü gelişen dünyanın ve kullandıkları yüksek teknolojinin amacı, insanlara hizmet değil; silaha yatırım yapmak, savaş alanları açmak ve ürettiği gıdayı silah olarak kullanmaktır. Bu yüzden dünyada açlıktan en çok etkilenen ülkelerin dörtte üçü savaşların tahrip ettiği ülkelerdir. İnsanoğlunun saldırgan ve yıkıcı ideolojilerin peşine takılarak kavgaya girişmesi, birçok başka riskler yanında, açlık sorununun da kronik hale gelmesine yol açmaktadır. Bu çatışma ortamı doğal olarak emek ve toprak gibi kaynaklarımızın çekişme, çatışma, kavga ve savaşlarda tüketilmesine neden olmaktadır.

Dünyayı açlık sararken, buna inat olarak askerî harcamalar 2010 yılında da artış gösterdi. Askerî harcamalarda rekor her zaman olduğu gibi yine Amerika Birleşik Devletleri’nde. ABD’nin geçen yılki askerî harcamaları bir önceki yıla göre 19 milyar dolar artarak 687 milyar dolara ulaştı. Askerî harcamaları hızla artan ikinci ülke ise Çin Halk Cumhuriyeti’dir. Çin’in 2009 yılında 110 milyar dolar olan askerî harcamaları 2010’da 114 milyar dolara yükseldi. Türkiye’nin 2010’daki savunma giderleri ise 15 milyar 634 milyon dolar oldu. Askerî harcamalar dünyada 2001’den bu yana toplam olarak yüzde 43 oranında artarken, Avrupa’nın askerî harcamaları 2010’da yüzde 2,8 oranında geriledi. Sivil güvenlik terdbirleri arttırılarak, askeri harcamalar azaltılsa ve bu tasarruflar işsizlik ve doğal afetlerle mücadeleye ayrılsa, bu sorunların büyük bir bölümü kısa zamanda çözülür. Nitekim Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Organizasyonu dünya çapında aile çiftçiliğine her yıl 30 milyar avro ayrılırsa açlığın kontrol altına alınabileceğini ve hatta önüne geçilebileceğini bildirdi. Fakat örgüt maalesef çağrısını sağır kulaklara işittiremedi. Çünkü günümüz dünyasında, bazı insanların ve ülkelerin çıkarları, insanlığın açlık ve sefaletinden çok daha önemli kabul edilmektedir.

Açlık, insanoğlunun başına gelebilecek en büyük felaketlerden biridir; bundan dolayı atalarımız, “Allah kimseyi açlıkla terbiye etmesin ” duasını dillerinden hiç düşürmemiştir. Açlığın yol açtığı sorunlar sayılamayacak kadar çoktur: Hastalıklar, ölümler, iş gücü ve üretim kaybı, verimsizlik, zihinsel gelişim sorunları, ruhsal çöküntü, suç işleme ve şiddet kullanma eğiliminin artması bunlardan bazılarıdır. Açlık sorununu çözememiş bir toplumun sosyal huzurunu sağlaması, kalkınma yolunda hızla ilerlemesi, uluslararası alanda kendi hak ve menfaatlerini koruyabilecek politikalar üretebilmesi mümkün değildir. O halde barış ve huzur içinde bir dünya oluşturmanın ön koşullarından birisi de açlık sorununun çözülmesidir. Bu gerçeği görmeden, Ramazan orucunun ne anlama geldiğinin anlaşılması mümkün değildir. Oruç tutarken, inancından dolayı değil; paylaştığımız dünyanın adaletsizliklerinden dolayı zorunlu olarak milyonlarca insanın da bizim gibi oruç tuttuğunu unutmamak dileğiyle, Allah orucumuzu kabul etsin!