1. GİRİŞ VE HUKUKİ ÇERÇEVE: ANAYASAL LAİKLİK VE HAK GARANTİLERİ

12 Kasım 1995 tarihinde halk oylaması (referandum) yoluyla kabul edilen Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası, devlet yapısının temel niteliklerini ve bireysel özgürlüklerin normatif sınırlarını çizen sistemik bir hukuki omurga niteliğindedir. Anayasal düzen, bir yandan devletin dünyevi (laik) yapısını teminat altına alırken, diğer yandan bireylerin vicdan, inanç ve eğitim gibi dokunulmaz temel haklarını koruma altına almaktadır. Demokratik ve hukuki bir devlette laiklik ilkesinin tatbiki; din ve vicdan özgürlüğünün idari araçlarla bastırılmasına değil, aksine kamu düzeni ile bireysel özgürlükler arasındaki dengenin nesnel, eşitlikçi ve öngörülebilir ilkelerle kurulmasına hizmet etmek zorundadır. Bu çerçevede, kamu alanında ve özellikle eğitim kurumlarında dini sembollerin (başörtüsü dâhil) kullanımına ilişkin idari tasarrufların, Anayasa’nın sunduğu emredici hükümleri ve lex superior (üstün norm) ilkesini ne derece karşıladığının metodolojik ve analitik bir yaklaşımla incelenmesi hayati bir stratejik önem taşımaktadır.

1.1. Anayasal Düzlemde Laiklik İlkesi ve Devletin Niteliği (Madde 7 ve 18)

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’nın “Azerbaycan Devleti” başlıklı 7. Maddesi, devletin niteliğini “demokratik, hukuki, dünyevi (laik) ve üniter bir Cumhuriyet” olarak ilan etmekte ve devlet hakimiyetinin kuvvetler ayrılığı prensibine dayandığını hükme bağlamaktadır. Aynı zamanda 7.II Maddesi, devlet hakimiyetinin iç konularda yalnız hukukla sınırlı olduğunu açıkça düzenleyerek idarenin her türlü eylem ve işleminde hukuka bağlı kalması gerektiğini (idarenin kanuniliği ilkesi) teyit etmektedir.

Anayasa’nın 18. Maddesi ise din ile devlet arasındaki ilişkinin normatif temellerini şu sarih hükümlerle belirlemektedir:

• Madde 18.I: Din devletten ayrıdır ve bütün dini inançlar kanun karşısında eşittir.
• Madde 18.II: İnsan onurunu küçük düşüren veya hümanist prensiplere aykırı dinlerin yayılması ve propagandası yasaktır.
• Madde 18.III: Devletin eğitim sistemi dünyevi niteliktedir.

Bu normatif düzenlemeler, devlet ile dini kurumlar arasında hukuki bir mesafe tanımlamakta, devlete dini inançlar ve topluluklar karşısında mutlak bir tarafsızlık ödevi yüklemektedir. 18.III Maddesinde yer alan devlet eğitim sisteminin “dünyevi” (laik) niteliği, idari makamlarca okullardaki müfredat ve kılık-kıyafet düzenlemelerinin temel pozitif dayanağı olarak sunulmaktadır. Ancak anayasal dogmatikte eğitimin dünyevi niteliği, eğitim kurumlarının kurumsal ve müfredat bakımından dini dogmalardan bağımsız olmasını ifade etmektedir. Bu ilke, tek başına öğrencilerin bireysel din ve vicdan özgürlüklerinin sınırlanması veya anayasal teminat altına alınmış eğitim hakkının engellenmesi için kısıtlayıcı bir ceza aracına dönüştürülemez.

1.2. Vicdan Özgürlüğü ve Temel Hakların Teminatı (Madde 25, 48 ve 71)

Anayasa’nın 25. Maddesi, kanun ve mahkeme önünde eşitlik ilkesini koyarken; 25.III Maddesi uyarınca devletin, kişilerin dinine veya inancına bakılmaksızın hak ve özgürlüklerin eşitliğini güvence altına aldığını vurgulamaktadır. Aynı maddede, insan ve vatandaş hak ve özgürlüklerinin dini nedenlerle sınırlandırılması açıkça yasaklanmıştır. Ayrıca bu madde eğitimde kadın erkek ayırımını da yasaklamaktadır. Kadınların başörtüsü nedeni ile eğitimde ayrıcalığa maruz bırakılmaları bu maddenin özüne de aykırılık teşkil etmektedir.

Din ve vicdan özgürlüğünün pozitif ve negatif boyutları Anayasa’nın 48. Maddesinde güvenceye bağlanmıştır:

1. Herkes vicdan özgürlüğüne sahiptir.
2. Herkesin dini tutumunu bağımsız olarak belirleme, herhangi bir dine tek başına veya başkalarıyla birlikte inanma ya da hiçbir dine inanmama, dini inancıyla bağlantılı görüşlerini ifade etme ve yayma hakkı vardır.
3. Dini törenlerin yapılması, kamu düzenini bozmadığı veya genel ahlaka aykırı olmadığı sürece serbesttir.
4. Dini itikat ve inanç, hukuka aykırı hareketlere hak kazandırmaz.

Anayasa’nın 71. Maddesi ise yasama, yürütme ve yargı organlarına hakları koruma ödevi yüklemekte; 71.IV Maddesi kısıtlamalar karşısında mutlak bir koruma normu sunmaktadır: “Hiçbir şekilde, hiç kimse din, vicdan, düşünce ve inancını açıklamaya mecbur edilemez ve bu yüzden suçlanamaz.” Bu hüküm, öğrencilerin kıyafetleri veya başörtüleri sebebiyle dini inançlarını açıklamaya veya inanç ilkesinden taviz vermeye zorlanamayacağını, aksi yöndeki zorlayıcı idari uygulamaların doğrudan anayasal düzeyde yasaklandığını gösteren mutlak bir hukuki teminattır.

1.3. Anayasa’nın Doğrudan Uygulanması ve İdari İşlemlerin Yasal Zemin Zorunluluğu (Madde 147 ve 149)

Anayasa’nın 147. Maddesi uyarınca, Anayasa ülkede en yüksek hukuki güce ve “doğrudan etkiye” (147.II) sahiptir. Bu ilke, anayasal temel hak ve özgürlüklerin hayata geçirilmesi için alt mevzuatın varlığının şart olmadığını, Anayasa hükümlerinin mahkemeler ve idari makamlarca doğrudan esas alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Normlar hiyerarşisinin yürürlük ve bağlayıcılık şartlarını düzenleyen Anayasa’nın 149. Maddesi ise idareyi sınırlandırmaktadır:

• Madde 149.I: Normatif hukuki düzenlemeler hukuka, hakka ve adalete uygun olmalıdır.
• Madde 149.III: Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Yalnızca yayımlanmış kanunların uygulanması ve yürütülmesi vatandaşlar için zorunludur.
• Madde 149.II: Hiç kimse yayımlanmamış bir normatif hukuki akte uymaya zorlanamaz.

Hukuki Güvenlik ve Öngörülebilirlik Açısından Değerlendirme: Saha uygulamalarında, okullarda kız öğrencilerin başörtüleri nedeniyle derse alınmaması veya okul binalarına sokulmaması işlemleri, yazılı ve gerekçeli bir idari karara değil, şifahi veya yayımlanmamış “yukarıdan gelen emirlere” dayandırılmaktadır. Anayasa’nın 147. ve 149. maddeleri ışığında değerlendirildiğinde, resmi olarak yayımlanmamış ve açık bir kanuni esasa dayanmayan sözlü emirlerin vatandaş açısından hiçbir hukuki bağlayıcılığı bulunmamaktadır. Bu tür idari teamüller, Anayasa’nın doğrudan etki gücünü ihlal ettiği gibi, hukuk devleti ilkesinin temelini oluşturan “hukuki güvenlik”, “belirlilik” ve “öngörülebilirlik” esaslarını zedelemekte, bireyleri idari keyfiliğe karşı savunmasız bırakmaktadır.

Anayasa Maddesi ve Başlığı	Kamu Alanı ve Eğitimde Dini Sembol Uygulamalarına Hukuki Yansıması
Madde 18: Din ve Devlet	Dinin devletten ayrı olduğunu ve devlet eğitim sisteminin dünyevi niteliğini vurgular; devlete dini inançlar karşısında tarafsızlık ödevi yükler.
Madde 25: Eşitlik Hakkı ve Ayrımcılık Yasağı	Kanun önünde eşitliği düzenler; dini inanç ve sembol tercihleri nedeniyle öğrencilere yönelik farklı muameleyi ve hak kısıtlamasını yasaklar.
Madde 42: Eğitim Hakkı	Devletin parasız zorunlu genel ilk öğretim hakkını temin etme ödevini koyar; kıyafet kısıtlaması gerekçesiyle öğrencilerin eğitimden mahrum bırakılmasını engeller.
Madde 48: Vicdan Özgürlüğü	İnancı dışa vurma ve yayma hakkını korur; kimsenin inancını açıklamaya veya inanç ilkesine aykırı davranmaya zorlanamayacağını güvence altına alır.
Madde 71: Hakların Güvencesi	Hakların sınırlandırılması koşullarını belirler; 71.IV uyarınca hiç kimsenin dini inancı nedeniyle suçlanamayacağını ve zorlanamayacağını mutlak olarak belirtir.
Madde 147 / 149: Anayasanın Gücü ve Normatif Akitler	Anayasa’nın doğrudan etki gücünü ve yayımlanma şartını koyar; yayımlanmamış veya sözlü “yukarıdan gelen emirlerle” hak kısıtlaması yapılmasını yasaklar.

Anayasal metnin vatandaşlara sunduğu bu yüksek düzeydeki normatif koruma kalkanına rağmen, alt mevzuat hükümleri ve okullardaki somut üniforma uygulamaları pratik sahada derin hukuki çelişkileri beraberinde getirme potansiyeline sahiptir.

2. EĞİTİM MEVZUATI VE OKUL KIYAFET DÜZENLEMELERİNİN NORM HİYERARŞİSİ AÇISINDAN ANALİZİ

Hukukun en temel ilkelerinden biri olan normlar hiyerarşisi piramidinde, hiyerarşik olarak alt sırada yer alan düzenlemeler (kanunlar, Bakanlar Kurulu kararları, tüzükler ve okul iç yönetmelikleri), üstte bulunan Anayasa hükümlerine aykırı olamaz. Alt mevzuat, Anayasa ile teminat altına alınmış temel hak ve özgürlükleri daraltıcı, zorlaştırıcı veya ortadan kaldırıcı şekilde ihdas edilemez ve yorumlanamaz.

Normlar hiyerarşisi piramidinin en tepesinde Anayasa (Madde 7, 18, 25, 42, 48, 71, 147, 149) yer almakta; onu onaylanmış uluslararası antlaşmalar (AİHS ve Ek Protokol 1) ve kanunlar (Eğitim Kanunu Madde 14.10, 434-VIIQD sayılı Kanun) takip etmekte; alt kademelerde ise idari düzenleyici işlemler (Bakanlar Kurulu Kararları) ile en alt sırada okul tüzükleri ve şifahi idari talimatlar bulunmaktadır. Alt basamaktaki bir idari işlemin, üst basamaktaki anayasal hak garantisini mülga kılması hukuk tekniği açısından imkânsızdır.

2.1. Eğitim Hakkı (Madde 42) ve Eğitim Kanunu (Madde 14.10) Çerçevesinde Üniforma Kuralları

Anayasa’nın 42. Maddesi, eğitim hakkını her bir vatandaş için dokunulmaz bir hakkı olarak tanımlamaktadır. Anayasa’nın 42.II Maddesindeki özgün metin “Devlet parasız, zorunlu genel ilk öğretim hakkını temin eder” şeklindedir. Kamu politikası tartışmalarında ve eğitim mevzuatı uygulamalarında bu hüküm zorunlu ortaöğretim süreçlerini de kapsayacak biçimde değerlendirilmektedir.

Buna karşın, Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Kanunu’nun 14.10 Maddesi, okullardaki kılık-kıyafet düzenlemesini alt mevzuata devretmektedir: “Azerbaycan Cumhuriyeti’nde tüm eğitim kurumlarında öğrencilerin giyim formu eğitim kurumunun tüzüğü ile belirlenir.”

Hukuki açıdan okul tüzükleri veya iç yönetmelikleri, eğitim kurumunun düzenini sağlamak adına yalnızca teknik gereksinimleri (üniformanın rengi, kumaş türü, kesimi vb.) belirleme yetkisine sahiptir. Ancak normlar hiyerarşisi gereğince alt mevzuat niteliğindeki bu tüzükler veya kurum içi düzenlemeler, Anayasa’nın 42. Maddesindeki eğitim hakkını ve 48. Maddesindeki vicdan özgürlüğünü kısıtlama yetkisini idareye veremez. İç tüzüklerin veya okul yönetimlerinin başörtüsü takan bir öğrenciyi okula almayarak zorunlu eğitim sürecinin dışına çıkarması, lex superior ilkesinin açık ihlali ve kanuni yetki sınırlarının aşılması (yetki gaspı / sakatlığı) anlamına gelmektedir.

2.2. Bakanlar Kurulu’nun 96 Sayılı Kararı ve 2026 Tarihli Mevzuat Değişiklikleri

Okul giyim standartlarının idari çerçevesi, Bakanlar Kurulu’nun 2022/2023 öğretim yılından itibaren yürürlüğe giren 96 sayılı kararı (“Devlet genel eğitim kurumları öğrencilerinin giyim formalarının tasviri”) ile çizilmiştir. Bu kararda kız öğrenciler için yazlık kıyafet “kısa kollu gömlek ve etek”, kışlık kıyafet ise “uzun kollu gömlek, etek veya pantolon, ceket” olarak tanımlanmış; nihai seçimin okul pedagojik konseyine ait olduğu ve her okulda tek tip seçeneğin onaylanacağı belirtilmiştir. Ancak bu metinde başörtüsüne ilişkin hiçbir açık yasaklama ifadesine yer verilmemiştir.

2026 yılında ise mevzuat düzeyinde birbirini izleyen normatif adımlar atılmıştır:

• 7 Temmuz 2026: Millî Meclis tarafından “Genel Eğitim Hakkında” Kanun’da değişiklik öngören 434-VIIQD sayılı Kanun kabul edilmiştir. Bu kanunla eğitim ilkeleri arasına “laiklik” unsuru eklenmiş, öğrenci ve öğretmenler için tek tip kıyafet standartlarının belirlenmesi yasal zemine oturtulmuştur.
• 22 Temmuz 2026: Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 434-VIIQD sayılı Kanun’u onaylayan kararnameyi imzalamış ve Bakanlar Kurulu’na kıyafet düzenlemelerini yeni mevzuata uygun olarak güncelleme görevi vermiştir.
• 21 Eylül 2026 / 6 Ekim 2026: 21 Eylül 2026 tarihinde kabul edilen 309 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla, devlet genel eğitim kurumlarında öğrencilerin kıyafet biçimlerini düzenleyen 96 sayılı kararda değişiklik yapılmıştır. Öğretmenlerin kıyafetlerine ilişkin kurallar ise 6 Ekim 2026 tarihli 325 sayılı kararla ayrıca düzenlenmiştir. Yeni düzenlemede “okul üniformasının bütünlüğünü bozan veya genel eğitimin laikliği ilkesine aykırı olan ek kıyafet unsurlarının kullanılmasına izin verilmeyeceği” hükme bağlanmıştır.

Normatif Belirsizlik ve İdari Yorum Riski: Söz konusu mevzuat değişikliklerinde “laiklik” ilkesine ve “üniformanın bütünlüğüne” vurgu yapılmış olmasına rağmen, norm metninde doğrudan “başörtüsü” (hicab) terimine yer verilmemiş; hangi ek kıyafetlerin veya sembollerin laikliğe aykırı kabul edileceği açıkça tanımlanmamıştır. Bu durum normun normatif açıklık, belirli olma ve öngörülebilirlik ilkelerini zedelemekte; uygulayıcı konumundaki okul yönetimlerini takdir yetkisini aşarak kural koyan birer idari makam haline getirmektedir.

2.3. “Sözlü Emirler” ve İdari Keyfilik Riski: Sahadaki Uygulamalar

Mevzuattaki açık yasal tanım eksikliği, sahada idari keyfiliğe ve şifahi uygulamalara zemin hazırlamıştır. BBC News Azerbaycanca ve yerel basına yansıyan somut vakalar idare hukuku açısından ciddi ihlalleri içermektedir:

• Sumgayıt Vakaları: 15 numaralı ortaokulda veli Sevinj Rzayeva, 18 yaşın altındaki kızının okula alınmadığını ve kapıda bırakıldığını ifade etmiştir. Okul yönetimi veliye, “başörtüsünü kapıda çıkarıp derse girmesi, çıkışta tekrar takması” şartını koşmuş ve yazılı bir karar tebliğ etmek yerine idari gerekçe olarak “yukarıdan gelen emir” ifadesini sunmuştur. Benzer şekilde Sumgayıt 6 numaralı okulda 28 Eylül 2026’da velilerin tepkisiyle karşılaşan engellemeler yaşanmıştır.
• Mehdiabad Vakası: Mehdiabad kasabası 3 numaralı okulda 23 başörtülü kız öğrencinin derslerden uzaklaştırıldığı bildirilmiştir.
• Diğer Bölgeler: 2026 yılının Mart ayından itibaren Bakü, Celilabad ve İmişli gibi farklı bölgelerde de benzer engellemeler haberleştirilmiştir.

Hak Arama Özgürlüğünün ve Yargı Yolunun Engellenmesi (Madde 60): Anayasa’nın 60. Maddesi, herkesin idarenin karar ve eylemlerine (veya eylemsizliğine) karşı mahkemeye başvurma hakkını güvence altına alır. Okul yönetimlerinin yazılı ve gerekçeli bir idari işlem (idari karar/tebligat) ihdas etmekten kaçınarak süreci şifahi emirlerle yürütmesi, idari idarenin açıklığı ve hesap verilebilirliği ilkelerini bozmaktadır. Yazılı bir tebligatın bulunmaması, etkilenen bireylerin idari işlemin tesis edicisini ve hukuki dayanağını tespit etmesini imkânsız kılmakta; böylece dava ehliyetinin kullanımını ve idari yargıda yürütmeyi durdurma veya iptal davası açma hakkını fiilen zorlaştırmakta ve/veya engellemektedir.

Hukuki Dezenformasyon Örneği: Süreç içerisinde basında hukuki dezenformasyon örnekleri de yaşanmıştır. Yeni Musavat gazetesinde yer alan ve başörtüsünün okullarda ile resmi kurumlarda yasaklanarak yerine milli başörtüsü olan “kelaghayi” (kelagayı) kullanımının zorunlu kılınacağı yönündeki haberler, medya grubu başkanı Rauf Arifoğlu tarafından yapılan resmi açıklama ile yalanlanmış; haberin doğrulanmamış bilgilere dayanılarak yayımlandığı bildirilmiştir.

Ulusal mevzuat ve idari pratiklerin bu iç çelişkilerini belirttikten sonra, konunun uluslararası insan hakları hukuku normlarıyla uyumunu incelemek gerekmektedir.

3. ULUSLARARASI HUKUK VE İNSAN HAKLARI STANDARTLARI IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’nın 12.II Maddesi uyarınca insan ve vatandaş hak ve özgürlükleri, Azerbaycan’ın taraf olduğu uluslararası antlaşmalara uygun olarak uygulanır. Anayasa’nın 151. Maddesi ise daha emredici bir kural koyarak, Anayasa ve referandum metinleri dışındaki ulusal mevzuat ile Azerbaycan’ın taraf olduğu uluslararası antlaşmalar arasında uyuşmazlık olması halinde uluslararası antlaşma hükümlerinin uygulanacağını (uluslararası hukuk prensibinin üstünlüğü) kabul etmektedir.

3.1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) Madde 9 ve Madde 14 Kapsamında Müdahale Sınırları

Azerbaycan’ın taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 9. Maddesi, düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü koruma altına alır. Dini inancı dışa vurma (manifestation) hakkına yapılan bir idari müdahalenin meşru sayılabilmesi için AİHS Madde 9.2 uyarınca şu testlerin geçilmesi şarttır:

1. Müdahalenin “yasayla öngörülmüş” (prescribed by law) olması: İdari kısıtlama açık, erişilebilir ve öngörülebilir bir kanuni metne dayanmalıdır.
2. Müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” ve orantılı olması: Kamu düzeni veya başkalarının hak ve özgürlüklerini koruma amacı taşımalıdır.

Azerbaycan’daki uygulamalarda başörtüsü kısıtlamasının açık ve yayımlanmış bir kanuna değil, alt mevzuatın muğlak yorumuna veya şifahi emirlere dayanması, “yasallık” şartının açık ihlali riskini doğurmaktadır. Ayrıca AİHS’in 14. Maddesi (Ayrımcılık Yasağı) uyarınca, dini inanç ve sembol tercihi nedeniyle öğrencilere farklı muamele yapılması ve eğitim olanağının daraltılması ayrımcılık yasağıyla çelişmektedir.

3.2. AİHS Ek 1. Protokol Madde 2 (Eğitim Hakkı) ve Ölçülülük (Proporsiyonellik) İlkesi Analizi

AİHS Ek 1. Protokol’ün 2. Maddesi emredici niteliktedir: “Hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz.” Aynı madde, devletin eğitim alanındaki görevlerini yerine getirirken ebeveynlerin dini ve felsefi inançlarına saygı gösterme yükümlülüğünü vurgular.

Ölçülülük (Proporsiyonellik) Analizi: Uluslararası insan hakları hukukunda ölçülülük ilkesi; başvurulan idari tedbirin ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmasını, amaç için elverişli olmasını ve en hafif müdahale aracının seçilmesini zorunlu kılar. Okul üniforması bütünlüğünü sağlama veya dünyevi eğitimi koruma amacı doğrultusunda, bir öğrenciyi okula almamak ve zorunlu eğitim sürecinin dışına itmek uygulanabilecek en ağır yaptırımdır. Kıyafet uyumsuzluğu durumunda daha hafif idari veya pedagojik tedbirler gözden geçirilmeden doğrudan okula almama uygulamasının seçilmesi, AİHS Ek 1. Protokol 2. Madde ışığında ölçülülük ve orantılılık ilkelerini açıkça ihlal etmektedir.

Uluslararası Hukuk İlkeleri ve İdari Uygulama Çelişkileri

1. Yasallık İlkesi (Prescribed by Law – AİHS Madde 9.2):
   • Uluslararası Standart: Temel hakka yapılan müdahalenin açık, erişilebilir, öngörülebilir ve yayımlanmış bir kanuni düzenlemeye dayanması şarttır.
   • Saha Uygulaması: Açık yasal düzenleme eksikliği mevcut olup kısıtlamalar şifahi “yukarıdan gelen emirler” ve okul tüzüklerinin genişletici yorumlarıyla yürütülmektedir.
2. Ölçülülük İlkesi (Proportionality – AİHS Ek 1. Protokol Madde 2):
   • Uluslararası Standart: Amaca ulaşmada en hafif tedbir seçilmeli; müdahale ile hak kaybı arasında orantı gözetilmelidir.
   • Saha Uygulaması: Kıyafet uyumsuzluğu gerekçesiyle öğrencilerin zorunlu eğitimden tamamen mahrum bırakılması orantısız ve en ağır idari yaptırımdır.
3. Ayrımcılık Yasağı (Non-discrimination – AİHS Madde 14):
   • Uluslararası Standart: Hakların kullanımında din, inanç veya cinsiyet temelinde nesnel ve makul bir gerekçe olmaksızın farklı muamele yapılması yasaktır.
   • Saha Uygulaması: Dini sembol (başörtüsü) kullanan öğrencilere yönelik özel engellemeler, inançlı bireylerin kamu hizmetine erişiminde ayrımcılık riski yaratmaktadır.

Uluslararası hukuki boyutun ardından, söz konusu idari uygulamaların arkasında yatan iç politik, jeopolitik ve sosyolojik amillere odaklanmak gerekmektedir.

4. SOSYO-POLİTİK VE JEOPOLİTİK DİNAMİKLER: İDARİ UYGULAMALARIN ARKA PLANI

Hukuk düzenlemeleri ve idari uygulamalar politik ve sosyolojik bağlamdan bağımsız düşünülemez. Azerbaycan’da dini sembollere ve kamu alanındaki dini pratiklere yönelik idari kısıtlamalar, ülkenin dış güvenlik algısı, rejim stabilitesi ve bölgesel jeopolitik dengelerle doğrudan ilintilidir.

4.1. Dış Politika ve Jeopolitik Eksen: İran İle İlişkiler ve Güvenlik Algısı

Azerbaycan’da okullardaki başörtüsü kısıtlamalarının ve Şii Müslüman hareketine dönük tedbirlerin tırmanması, Bakü ile Tahran arasındaki diplomatik ve güvenlik gerilimlerinin tırmandığı dönemlerle paralellik göstermektedir. ABD ve İsrail’in İran ile yaşadığı bölgesel çatışma dinamikleri, Azerbaycan yönetiminin iç güvenlik konseptinde dini grupları bir dış etki alanı olarak algılamasına yol açmaktadır.

Nitekim 5 Mart tarihinde Nakhçıvan bölgesine yapılan İHA (insansız hava aracı) saldırısı sonrasında iç güvenlik tedbirlerinin ve okullardaki dini kıyafet takibinin sertleşmesi bu jeopolitik okumayı desteklemektedir. İnsan hakları savunucusu Arif Yunus konuyu şu analitik çerçevede değerlendirmektedir:

“Azerbaycan ile İran arasındaki ilişkilerin yanı sıra burada ABD faktörü de rol oynamaktadır. Azerbaycan makamları İran ile ilgili tedbirler aldıklarını ve gözaltılar gerçekleştirdiklerini göstermek istemektedir. Başörtüsü konusunda da daha sert bir tutum takınmaktadırlar. İran ile ilişkiler normalleştiğinde başörtüsü yasağı da sessizce gündemden düşebilir.”

Siyasallaşmanın Hukuki Öngörülebilirliğe Etkisi: İdari kararların ve temel hak kısıtlamalarının dış politika konjonktürüne göre esnetilip sertleştirilmesi, hukuk kurallarının nesnelliğini bozmaktadır. Vatandaşların anayasal haklarının kullanımının jeopolitik gerilimlere veya konjonktürel güvenlik kaygılarına bağlı kılınması, idare hukukunun öngörülebilirlik esasıyla çelişmektedir.

4.2. Toplumsal Hareketler, Rejim Stratejisi ve Söylem Analizi

Başörtüsü ve dini özgürlükler etrafındaki toplumsal hareketler tarihsel süreçte devletin sert idari müdahalelerine konu olmuştur:

• Tarihsel Süreç: Ekim 2012’de Eğitim Bakanlığı önünde düzenlenen protestolar polisle yaşanan çatışmalar ve gözaltılarla sonuçlanmıştır. 2015 Nardaran Olayları’nda Bakü’nün Nardaran kasabasına devlet operasyonu düzenlenmiş, bölge barikatlar altına alınmış ve Taleh Bağırov’un lideri olduğu hareketten 13 kişi tutuklanarak ağır muamelelere maruz kalmıştır. Bağırov’un ailesi ve çocukları dahi takibata uğramıştır.
• Baskı ve Tutuklamalar: Din adamı ve aktivist Abgül Süleymanov, 21 Eylül 2026 tarihli okul kıyafeti düzenlemesini sosyal medya üzerinden eleştirmesinin ardından 22 Eylül 2026 tarihinde gözaltına alınmış ve mahkeme kararıyla 30 gün idari hapse mahkum edilmiştir.
• Söylem Analizi (2 Ekim 2026): Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) VIII. Kurultayı’nda konuşan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, idari tutumun ideolojik çerçevesini çizmiştir. Aliyev; “herkesin yerini bilmesi gerektiği”, “yaşam tarzımıza karışılmaması”, “dış müdahalelere izin verilmeyeceği” ve ideolojik alanda “yabancı unsurlardan ve yabancı nüfuzundan arındırılma” yapılması gerektiğini vurgulamıştır.
• Tepkiler ve Medya Dengesi: Türkiye’den Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral ve AKP Bursa Milletvekili Müfit Aydın sosyal medya üzerinden başörtülü öğrencilerin engellenmesini eleştirmiştir. Bu eleştirilere yanıt veren Azerbaycan Devlet Televizyonu (AzTV), Azerbaycan devletinin millî kimliğe Arap ve Fars değerlerini katmaya yönelik her türlü girişimin önüne geçeceğini duyurmuştur.
• Ekim 2026 Protestoları ve Sosyal Medya Kısıtlaması: Bakü ve çevresinde okullardaki yasağa karşı düzenlenen protestolarda 37 kişi gözaltına alınmıştır. Olayların ardından 12 Ekim 2026 sabahı Bakü ve diğer bölgelerde TikTok, Instagram ve Facebook platformlarına erişim kısıtlaması uygulanmıştır.

Sosyolojik ve Siyasal İktisat Analizi: Azerbaycanlı sosyalist analist Ulvi’nin (marksist.org) tespitleri doğrultusunda, Aliyev rejiminin bu tutumu otoriter mülkiyet yapısının ve siyasal iktidarın korunması stratejisiyle açıklanmaktadır. Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği dönemlerinden bu yana siyasi hareketliliğin bastırıldığı ülkede rejim, toplumsal mülkiyetin ve iktidarın sarsılmaması adına kitlelerin tabandan yukarıya doğru politikleşmesini engellemeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda Karl Marx’ın sıklıkla yanlış yorumlanan “Din halkın afyonudur” ifadesindeki “afyon” kavramı, 19. yüzyıl tıp terminolojisindeki anlamıyla yani baskı ve sömürü altında ezilenler için bir “ağrı kesici” ve sığınak olarak değerlendirilmelidir. Rejim, toplumsal muhalefetin alt sınıflarda dini kanallar üzerinden birleşmesini ve tabandan bir politikleşme dalgası yaratmasını önlemek amacıyla, bu en temel sığınağı ve dini sembolleri dahi idari kontrol ve baskı altına alma yoluna gitmektedir.

4.3. Devletin Geleneksel Din Politikası ve Finansal Destek Modeli

Dr. Asaf Ganbarov’un akademik tespitleri, Azerbaycan devletinin din politikasındaki tarihsel dönüşümü ortaya koymaktadır. Bağımsızlığın ilk yıllarında yürütülen katı seküler tutum, zamanla yerini resmi kontrol altındaki bir “geleneksel dinleri destekleme ve tolerans” modeline bırakmıştır.

Geleneksel din politikası çerçevesinde devlet; Şii ve Sünni İslam, Ortodoks Kilisesi ve Yahudilik gibi geleneksel dini topluluklara ayrım gözetmeksizin doğrudan finansal destek sağlamaktadır. Bu finansal aktarımlarda çoğunluk ile azınlık grupları arasında bir ayrım yapılmamaktadır. Buradaki temel devlet stratejisi, geleneksel ve uysal dini yapıları finanse edip entegre ederken; dış kaynaklı, radikal veya rejime muhalif potansiyel taşıyan dini söylemleri kamu alanının (özellikle okulların) tamamen dışına itmektir.

Sosyo-politik ve jeopolitik arka planın analizinden sonra, tüm hukuki ve idari bulguları nihai bir sonuca bağlamak gerekmektedir.

5. SONUÇ VE HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Azerbaycan’da kamu alanında ve okul ortamında dini sembollerin kullanımına ilişkin idari uygulamalar; anayasal hak garantileri, uluslararası insan hakları yükümlülükleri ve idarenin kamu düzeni kaygıları arasında ciddi bir normatif gerilimin bulunduğunu göstermektedir. Kamu eğitimi düzeninin korunması meşru bir devlet amacı olmakla birlikte, bu amacın hayata geçirilmesinde kullanılan idari araçların hukuk devleti normlarıyla bağdaşması zorunludur.

5.1. Anayasal İhlal Riskleri ve İdari Uygulama Sınırlarının Sentezi

Mevcut sahadaki idari uygulamalar ve şifahi kısıtlamalar şu temel anayasal ihlal risklerini doğurmaktadır:

• Eğitim Hakkı İhlali (Madde 42): Kıyafet kuralı uyumsuzluğu gerekçesiyle öğrencilerin okula alınmaması ve zorunlu eğitimden mahrum bırakılması, amaca oranla aşırı olması sebebiyle temel insan hakları ve anayasal hak ve hürriyetleri ihlal edici bir yaptırımdır.
• Vicdan Özgürlüğü ve Zorlama Yasağı İhlali (Madde 48 ve 71.IV): Başörtüsünü okul kapısında çıkarmaya zorlama, bireyi inanç ilkesine aykırı davranmaya zorlama anlamına gelmekte ve Madde 71.IV’teki mutlak teminatı çiğnemektedir.
• Eşitlik ve Ayrımcılık Yasağı İhlali (Madde 25): Dini sembol kullanan kız öğrencilere yönelik özel kısıtlamalar, inanç temelinde ayrımcı muamele riski barındırmaktadır.
• Kanunilik ve Yargı Yolu İhlali (Madde 60, 147 ve 149): Kısıtlamaların yayımlanmış kanuni metinler yerine şifahi “yukarıdan gelen emirlere” dayandırılması idari keyfilik yaratmakta ve gerekçeli karar eksikliği nedeniyle yargı yolunu (yürütmeyi durdurma ve iptal davası) fiilen kapatmaktadır.

5.2. Geleceğe Yönelik Hukuki ve Kurumsal Tavsiyeler

Hem devletin dünyevi niteliğini koruyan hem de anayasal hak ve özgürlükleri garanti altına alan bir hukuki rejim için şu kurumsal adımlar atılmalıdır:

1. İdari İşlemlerin Yazılılık ve Açıklık İlkesine Bağlanması: Okullardaki tüm kılık-kıyafet kuralları resmi gazete ve mevzuatta yayımlanmış normlara dayanmalı; şifahi “yukarıdan gelen emirler” uygulamasına son verilmelidir. Bireysel kısıtlamalarda gerekçeli yazılı kararlar tebliğ edilerek yargı yolu (Madde 60) açık tutulmalıdır.
2. Ölçülülük İlkesine Uyum ve Esnek Standartlar: Okul üniforması standartları uygulanırken, öğrencilerin eğitim hakkını tamamen engelleyici ağır yaptırımlardan kaçınılmalıdır. Kıyafet uyumunda standart renklere uygun başörtüsü kullanımı gibi esnek ve inanç hürriyetini ihlal etmeyecek çözümler üretilmelidir.
3. Uluslararası Standartlarla Uyumlaştırma: İdari kısıtlamalarda AİHS Madde 9 ve Ek 1. Protokol Madde 2 kriterleri gözetilmeli; “yasayla öngörülme” ve “demokratik toplumda gereklilik” ilkeleri eksiksiz uygulanmalıdır.
4. Mevzuattaki İfadelerin Belirli Kılınması: 2026 tarihli mevzuat değişikliklerinde yer alan “laiklik ilkesine aykırı ek kıyafet” ifadesi, idari uygulayıcıların keyfi yorumlarına izin vermeyecek ve temel hak ve hürriyetleri ihlal etmeyecek şekilde açık, somut ve nesnel kriterlerle kanun düzeyinde tanımlanmalıdır.
5. Toplumsal barışın korunması için çeşitliğin korunması: Her toplumda ideoloji ve inanç farklılığı doğal bir durumdur. Bu farklılıkların sınıfsal çatışmaya dönüşmemesi için eşitlik temelli özgürlükleri koruyucu çok kültürlü, farklılıkların doğallığını esas alan eğitim politikaları geliştirilmelidir. Kamu gücünün sınıfsal veya inanç farklılıklarından taraflı kullanımı doğal olarak toplumsal çatışmayı tetikleyerek sosyal barış ortamını tahrip eder. Bu tür siyasetler her sınıfın kendi görüşünü dayatmak için kamu gücünü kullanmayı meşru görmesine ve ortak aklı ve yaşam alanını yoketme eylemine girişmesine sebep olur.

Son günlerde Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde başörtüsü üzerinden yaşanan tartışmalar, toplumun farklı kesimleri arasında derin ayrışmalara neden olmaktadır. Bu tartışmaların salt dini bir mesele olmanın ötesinde, köklü siyasi, psikolojik, dini ve ideolojik arka planları bulunmaktadır. Bu akademik değerlendirme, söz konusu tartışmaların bu farklı boyutlarını analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Siyasi Arka Plan:

KKTC’nin siyasi yapısı, Türkiye ile olan yakın ilişkisi ve adanın genelindeki Kıbrıs Sorunu bağlamında şekillenmektedir. Başörtüsü tartışmaları da bu siyasi dinamiklerden bağımsız düşünülemez:

 Türkiye Etkisi: Türkiye’de başörtüsü konusundaki tarihsel süreç ve mevcut durum, KKTC’deki tartışmaları doğrudan etkilemektedir. Türkiye’de yaşanan kamusal alanda başörtüsü serbestliği yönündeki değişimler, KKTC’de de benzer taleplerin dile getirilmesine zemin hazırlamıştır. Ancak, KKTC’nin belli kesimlerindeki laiklik algısı bu taleplerin farklı tepkilerle karşılanmasına yol açmaktadır. Bu kesimler bu tür talepleri laik sistem için bir tehdit olarak görmektedirler. Bu tür özgürlüklerin zamanla karşıt bir dinsel baskıya dönüşeceği şeklinde iddialar ileri sürülüp başörtülü kızların eğitim hakkının engellenmesi meşrulaştırılmaya çalışılmaktadır. Bunun tam aksine bu tür dayatmaların esas itibari ile sistemin tutarsızlığı ve zayıflığını ifade ettiği ileri sürülmekte, ortak akıl ve hürriyetleri korumayı esas almayan bir sistem anlayışının zaten meşruluğunun olmayacağı ileri sürülmektedir.

Laiklik Anlayışı ve Devlet-Din İlişkisi: KKTC’nin anayasasında laiklik ilkesi benimsenmekle birlikte, bu ilkenin yorumlanması ve uygulanması konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı kesimler, laikliğin dinin kamusal alandan tamamen dışlanması anlamına geldiğini savunurken, diğerleri devletin tüm inançlara eşit mesafede durması ve bireylerin inançlarını özgürce yaşayabilmesi olarak yorumlamaktadır. Başörtüsü tartışmaları, bu farklı laiklik anlayışlarının bir çatışma alanı haline gelmektedir. Bu iki görüş arasındaki yaklaşım farkı laikliğin ideolojik yorumu ile hukuki yorumu arasındaki farktan kaynaklanmaktadır. Hukuk önünde herkes eşit olduğu ve devlet vatandaşları arasında ayırımcılık yapamaz kuralları gereği hukuk devletinde eğitim hakkı dahil tüm temel hak ve hürriyetler hukukun güvencesi altındadır. Hukuk devleti olmanın gereği budur. Ancak laikliğin ideolojik yorumunda laiklik farlı sınıflar arasında adaleti korumayı değil belli ve kendini üstün gören sınıfın diğerlerine karşı üstünlük ve egemenliğini sağlamak için kullandığı ideolojik ve siyasi bir argümandır. Özellikle AK Parti Hükümeti’nin önceki olaylardan yeteri kadar ders almadığı belli cemaat ve tarikatlara liyakati dikkate almadan bazı siyasi makamları dini çok dar alamda yorumlayan baskıcı ve ötekileştirici bazı cemaat ve tarikat üyelerine teslim ettiği şeklinde kamuoyunda oluşan algı laiklikle ilgili kaygıları beslemekte ve laikliği ideolojik bir argüman olarak kullananların argümanlarını kuvvetlendirmektedir. Bu konunun ayrıca derin bir incelenmesi ve analizi gerekmektedir.

Bazı kişiler bu sorunun seçim stratejisi kapsamında suni olarak üretildiğini ileri sürse de, başörtülü kızların eğigim hakkı dahil kamu hizmetlerinden yararlanma haklarının haksız şekilde kısıtlandığı sosyal bir gerçektir ve sorunun hukuk devleti anlayışı içinde özgürlüklerin koruması anlayışı doğrultusunda Sayın Erhürman’ın da vurguladığı üzere toplumsal uzlaşı ile çözülmesi gerekmektedir. Ancak bu toplumsal uzlaşının tüm kesimlerin eğitim hakkı ve yaşam tercihini korumayı amaçlaması gerekmektedir. Bi kesimin dayatması ile uzlaşı olamayacağı açıktır.

Siyasi Kimlik ve Kutuplaşma: Başörtüsü meselesi, KKTC’deki siyasi partiler ve ideolojik gruplar arasında bir kimlik belirleme ve kutuplaşma aracı olarak kullanılabilmektedir. Bazı siyasi aktörler, başörtüsünü dini özgürlükler ve kültürel kimliğin bir ifadesi olarak savunurken, bazıları ise laikliğin korunması ve çağdaş yaşam tarzının sürdürülmesi adına karşı çıkmaktadır. Bu durum, siyasi söylemleri daha da keskinleştirmekte ve toplumsal ayrışmayı derinleştirmektedir.

Seçim Dinamikleri: Yaklaşan veya geçmiş seçim dönemlerinde, başörtüsü gibi hassas konuların siyasi partiler tarafından oy toplama aracı olarak kullanılması muhtemeldir. Bu durum, tartışmaların daha duygusal ve manipülatif bir zemine kaymasına neden olabilir. Sayın Serdar Denktaş’ın medyaya yansıyan söylemlerine baktığımızda dışlayıcı ve ötekileştirici bir söylemi tercih ettiği görülmektedir. Ancak temsil ettiği partinin seçmen tabanının büyük bir kısmının Türkiye göçmenlerinden oluştuğunu dikkate aldığımızda, bu siyasi söylemin tabanında rahatsızlık yaratma riski çok yüksektir. Daha çok Kıbrıslılık söylemini çağrıştıran bu siyasi söylem sol siyasetle özdeşleşen Kıbrıslılık sloganı Demokrat Partiye sol kanattan oy getirip getirmeyeceği de ayrı bir inceleme isteyen bir konudur. İktidar partisi UBP ise bu konuda daha cesur ve özgürlükçü bir söylem geliştirme gayreti içerisindedir. Özellikle Atatürkçülüğü ile tanınan Milli Eğitim Bakanı Nazım Çavuşoğlu’nun tutum ve açıklamaları Türkiye siyaseti ile tam bir uyum içerisinde gözükmektedir. Doğal olarak Nazım Bey’in Türkiye hükümeti nezdindeki popülaritesi artmış gözükmektedir. Cumhurbaşkanı Sayın Ersin Tatar’ın da basına yansıyan başörtülü kızların özgürlüklerini savunucu açıklamaları Türkiye siyaseti tarafından izlenmekte ve takdir edilmektedir. Bağımsız Cumhurbaşkanı olarak aday olması da UBP’nin yanısıra koalisyon ortaklarının da desteğini alma adına önemli bir gelişmedir. Başörtüsü dahil daha özgürlükçü bir siyasi çizgi izlemesi toplum katında genel olarak siyasi desteğini arttırmış gözükmektedir. Yeniden Doğuş Partisi lideri Sayın Erhan Arıklı’nın hükümet ortakları gibi başörtüsü özgürlüğünü savunması özellikle muhafazakar ve de Türkiye göçmenleri nezdindeki desteğini arttırmış gözükmektedir. Könjöktüre baktığımızda Cumhurbaşkanı adayı çıkarmayacağı varsayımını da dikkate aldığımızda bunun Sayın Ersin Tatar’a yarayacağı söylenebilir durumdadır.

Ancak muhalefet partisi CTP’nin söylemlerini dikkate aldığımızda özellikle Sayın Tufan Erhürman’ın bu konuyu siyasi bir oyun olarak gördüğü dayatmacı yaklaşımlara karşı çıkmasında başörtülü kızlara yapılan dayatma konusunda bir açıklık bulunmamaktadır. Başörtüsü özgürlüğünü genişletmeyi amaçlayan tüzüğe bir anayasa hukuk profesörü olarak karşı çıkmasının gerekçesini daha açık olarak belirtmesi gerektiği kanaatindeyim. Ayrıca ideolojik laikliği mi yoksa hukuk devletinin gereği olan laikliğimi savunduğu konusunda da daha net bir söylem ve siyaset geliştirmesi gerekmektedir. Önümüzdeki cumhurbaşkanlığı seçiminin güçlü adaylarında birisi olarak gözüken Sayın Erhürman’ın seçmene bu konuda daha net  mesajlar vermesi gerektiği kanaatindeyim. Sayın Erhürman Türkiye hükümeti tamamen ters düşmeme ayrıca sol radikal ve ideolojik laikliği benimseyen parti tabanı ile ters düşmeme arasında bir denge siyasi oluşturmaya çalıştığı şeklinde yaygın bir algı oluşmuştur. Bu algının seçimi nasıl etkileyeceği zamanla daha belirkin hale gelecektir.

Psikolojik Arka Plan:

Başörtüsü tartışmalarının bireysel ve toplumsal düzeyde önemli psikolojik boyutları bulunmaktadır:

Kimlik ve Aidiyet: Başörtüsü, bazı kadınlar için dini ve kültürel kimliklerinin önemli bir ifadesi ve bir gruba aidiyet duygusunun bir parçasıdır. Bu nedenle, başörtüsüne yönelik herhangi bir kısıtlama veya olumsuz söylem, bu bireylerde kimliklerine yönelik bir tehdit algısı ve dışlanmışlık hissi yaratabilir. Din adına örtüyü tercih etmeyen kadınların da aynı şekilde baskıcı ötekileştirici siyasi söylem ve eylemlere karşı güven verici politikalara ihtiyaç vardır.

Özgürlük ve Seçim Hakkı: Başörtüsü takmak veya takmamak, bireysel özgürlük ve seçim hakkının bir parçası olarak görülmelidir. Başörtüsü takan kadınların bu tercihlerine saygı duyulmaması veya bu tercihlerinden dolayı ayrımcılığa maruz kalmaları, psikolojik olarak rahatsız edici ve travmatik olabilir.

Kaygı ve Belirsizlik: Toplumsal tartışmaların yoğunlaştığı dönemlerde, başörtüsü takan veya takmayan bireyler, gelecekteki toplumsal normlar ve kendi konumları hakkında kaygı ve belirsizlik yaşayabilirler. Bu durum, stres seviyelerini artırabilir ve psikolojik iyi oluş hallerini olumsuz etkileyebilir. Bundan dolayı da şekilci yorum ve ötekileştirici söylemlerden uzak durulmalıdır.

Önyargı ve Stereotipler: Başörtüsü üzerinden yapılan tartışmalar, farklı gruplar arasındaki önyargıları ve stereotipleri pekiştirebilir. Başörtüsü takan kadınların belirli bir siyasi görüşe veya yaşam tarzına sahip olduğu yönündeki genellemeler, bireylerin haksız yere yargılanmasına ve ayrımcılığa maruz kalmasına neden olabilir. Bu da sosyal barışı tehdit edebilir. Siyasi dayatma ve yasaklar gündeme gelmese halkımız başörtülü veya örtüsüz olsun bunu sorun yapmamakta hatta aynı aile içerisinde bu farklı tercihler birlikte saygı ve hoşgörü içerisinde yaşayabilmektedir. Üniversite ortamında ve sokakta da bu durum böyledir. Hala Sultan İlahiyat Koleji örneğin bakıldığında da bu sosyal barış ve hoşgörü ortamı rahatlıkla görülebilmektedir. Ancak bu kurumların idari kadroların yapılan dar, ötekileştirici hatta tekfir edici görüşlere sahip siyasi atamalar toplumsa adaleti, güveni ve barış ortamını provoke etmelerine sebep olmaktadır. Devlet kimsenin vatandaşa karşı kullanacağı bir mekanizma olamaz, olmamalıdır.

Dini Arka Plan:

Başörtüsü konusunun dini açıdan farklı yorumları bulunmaktadır:

İslami Metinler ve Yorumlar: Kur’an-ı Kerim’de ve hadislerde başörtüsünün hükmü konusunda farklı alimler tarafından çeşitli yorumlar yapılmıştır. Bazı yorumlar başörtüsünün farz olduğunu savunurken, bazıları ise daha esnek yaklaşımlar sergilemektedir. KKTC’deki tartışmalarda da bu farklı dini yorumlar referans alınmaktadır.

Dini Özgürlükler: Din ve vicdan özgürlüğü, temel insan haklarından biridir. Bireylerin inançlarının gereği olarak başörtüsü takma veya takmama hakkı, bu özgürlüğün bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Devletin bu özgürlüğü güvence altına alması ve herhangi bir ayrımcılığa izin vermemesi önemlidir. Din ilahi olsa da dinin tüm yorumları beşeridir. Fetva din değildir; müçtehidin bir usule bağlı olarak dini yorumlaması sonucu ulaştığı hükmü ifade eder. Mezhep de din değildir; dini metinlerin yorumunda müçtehidin izlediği usulü/metodoloji ifade eder. Bundan dolayı da bir mezhep veya fetvayı kabul edip etmemek vatandaşın tercihine bağlıdır. İnanç insanın yaşamı algılama biçimidir ve insanın iradesi ile karar verdiği bir alandır. Doğal olarak da devlet adına siyasi makamları işgal edenlerin görevi dini yorumlamak değil, vatandaşların özgürlüklerini adalet anlayışı içerisinde korumak için hukuk devletini gereğini yapmaktır.

Dini Sembollerin Kamusal Alandaki Yeri: Başörtüsü gibi dini sembollerin kamusal alanda ne ölçüde görünür olması gerektiği, farklı dini ve seküler kesimler arasında tartışma konusu olmaktadır. Bazı kesimler, kamusal alanın dinin etkisinden arındırılması gerektiğini savunurken, diğerleri dini sembollerin bireysel ifade özgürlüğünün bir parçası olduğunu ve kamusal alanda da serbest olması gerektiğini düşünmektedir. Öncelikle kamusal alan herkese ait olan ortak alanı ifade eder. Bu alanda ayırımcılık yapılması kamu düzenine aykırı olur. Esas ayırımcılığın yapılmaması gereken yer kamusal alandır. Bunun istisnası özel alandır. İnsanlar özel alanlarında kamusal yükümlülük taşımazlar. Kılık ve kıyafet tercihi hem özel hem de kamusal bir nitelik taşımaktadır. Mesleği icraya engel olmayan, başkalarının hak ve hürriyetlerine genel kamu ahlakına aykırı olmayan her türlü tercih kamusal alanda serbest olmalıdır. Bunun içerisinde kişinin kendi inancı ve onu mutlu eden yaşam tarzını yaşama hakkı da vardır.

Sonuç:

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’nde başörtüsü üzerinden yaşanan tartışmalar, karmaşık ve çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu tartışmaların anlaşılabilmesi için siyasi, psikolojik, dini ve ideolojik arka planlarının birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir. Farklı kesimlerin hassasiyetlerinin ve argümanlarının dikkate alındığı, diyalog ve karşılıklı anlayış temelinde yürütülecek yapıcı tartışmalar, toplumsal kutuplaşmanın önüne geçilmesi ve daha kapsayıcı bir toplumun inşa edilmesi açısından önem taşımaktadır. Aksi takdirde, bu tür tartışmalar toplumsal barışı zedeleyebilir ve KKTC’nin geleceği üzerinde olumsuz etkiler yaratabilir. Akademik çalışmaların bu tartışmaların farklı boyutlarını derinlemesine analiz etmesi ve çözüm önerileri sunması, daha sağlıklı bir toplumsal zeminin oluşmasına katkı sağlayacaktır. Bunun olabilmesi için de herkesin fikrini özgürce söylemesi ve birbirinin özgürlüğüne saygı kültürünün geliştirilmesi gerekmektedir.

Not: Bu yazı için yapay zeka teknolojisinden de yararlanılmıştır

Türk Medeni Kanunu’nun 335. maddesi uyarınca, “Ergin olmayan çocuk, ana ve babasının velayeti altındadır.” Bu hüküm, velayetin temelini oluşturur ve çocuğun bakım, eğitim, temsil gibi konulardaki haklarını kapsar. Velayet, sadece bir hak değil, aynı zamanda bir sorumluluktur. Anne ve baba, çocuklarının maddi ve manevi ihtiyaçlarını karşılamakla yükümlüdür.

Velayetin Ortak Kullanımı (TMK m. 336): Evlilik devam ettiği sürece, anne ve baba velayeti birlikte kullanırlar. Bu, çocuğun yetiştirilmesiyle ilgili kararların ortaklaşa alınması anlamına gelir. Velayet yetkisi doğal olarak çocuğun bakımı yanısıra ne giyeceğine karar verme hakkını da içerir. KKTC Hukuku’da TC hukuku ile bu konularda benzerlik göstermektedir. Doğal hukuk ve ahlakın gereği olarak çocuk üzerinde birinci derecede hak yükümlülük sahibi olan onu doğuran annesi ve ona bakan anne ve babasına aittir. Şüphesiz ki çocuğun üstün yararını enfazla düşünen ve koruyan onun anne ve babasıdır. Anne ve babaya ait ola bu hak ve görev ulusal ve uluslararası hukukun temel prensiplerinden olan üstün yarar ilkesi ileri sürülerek siyasi veya keyfi nedenlerle sınırlanamaz. Anne ve babanın bu yetkisi, çocuğuna temel insan hak ve hürriyetleri ile temel çocuk haklarının açık ihlalinin mahkeme kararı tespit edilmesi ile kısıtlanabilir. Mahkemeleri temsilen görev yürüten hakimler ulusal ve uluslararası hukukun temel ilkelerinden olan üstün yarar ilkesini yorumlarken siyasi ve ideolojik gerekçelere dayanarak bu hakkı sınırlayamaz. Çünkü ulusal ve uluslararası yasalar da velayet hakkının birinci derecede anne ve babaya ait olduğunu vurgulamaktadır.

Dini inançlar içten gelen isteği ifade eder. İçten gelmeyen bir inanç, inanç olamaz. Bu yüzden çocuklar buluğ çağına erene kadar dini inançların mükellefi değildirler. Bu süreçte anne ve baba çocuğunun üstün yararını gözeterek çocuğun kişilik gelişimini sağlama yükümlüğünü taşır ve bu süreçte de ne giyeceğine karar verir. Anne ve baba bu süreçte çocukları için dini, mini, transparan veya seksi kıyafet tercih etmeleri sebebiyle hukuki bir sorumluluk taşımazlar ve velayet hakları kısıtlanamaz. Çocuk buluğ çağına erişince kendi karar mekanizmasını oluşturmaya başlar. Esas itibari ile çocuğun bazı kıyafetleri buluğ çağından önce de beğenip beğenmeme yetisi vardır. Bu yüzden çocuğun tercih yetisi olmadığı genellemesi de hatalıdır. Ancak bu süreçte esas karar vericiler anne ve babalardır.

Meseleyi dini açıdan ele aldığımızda Hz. Muhammed’in kılık kıyafet tercihi sebebiyle herhangi bir kişiye dünyevi bir ceza uyguladığına dair hiçbir delil olmaması sebebiyle bu konuda kişilerin kendi sorumluluklarını taşıyarak tercih haklarını kullanma hakları vardır. Bu yüzden çağdaşlık veya dini inanç gerekçesi ile topluma kılık ve kıyafet dayatılmasının dini, ahlaki ve hukuki meşru bir zemini yoktur. Okullar ve de camiiler kamu kurumları oldukları için anayasal bir hak olan eşitlik hakkı çerçevesinde herkes bu kurumlardan eşit olarak hizmet alma hakkına sahiptir. Öğretmen veya imamlar kendi inanç ve ideolojilerine dayanarak bu hakkı kısıtlayamazlar. Sonuç olarak yasalarımıza göre çocuklar reşit olana kadar anne babanın velayeti altındadır. Bu da ne giyeceğine karar verme hakkını da kapsar.

Ortadoğu tarih boyunca etnik, dinsel ve mezhepsel güç mücadelelerinin merkezi olmuş bir coğrafyadır. Günümüzde ise Suriye’deki iç savaş, DEAŞ ve benzeri radikal örgütlerin ortaya çıkışı, İsrail’in bölgesel stratejileri ve büyük güçlerin müdahaleleri bu çatışmaları daha da karmaşık hale getirmiştir. Geçmişte olduğu gibi bugün de sorunun dini, siyasi ve etnik boyutlarını anlamadan etkili bir çözüm üretmek oldukça güç gözükmektedir. Türkiye bu süreçte kritik bir aktör olarak hem bölgesel hem de uluslararası çapta çözüm için anahtar bir rol oynama potansiyeline sahip bir ülkedir. Türkiye siyasetinin rolünün ve potansiyelinin doğru olarak tespit edilebilmesi için sorunun nedenlerinin doğru olarak tespit ederek şartlara uygun politikaların üretilmesi gerekmektedir. Ortadoğu’daki çatışmaların nedenleri şöylece özetlenebilir:

Etnik, İdeolojik, Dini ve Mezhepsel Gerilimler

Ortadoğu’daki sorunların temelinde etnik, ideolojik, dini ve mezhepsel ayrılıklar yatmaktadır. Amerika ile Rusya ve Çin’in arasındaki rekabetin Ortadoğu’daki ideolojik yansımaları genellikle sağcılık ve solculuk ideolojileri görüntüsünde ortaya çıkmaktadır. Bu ideolojik rekabetler bazen din ve mezheplerle bağlantılı hale gelmektedir. Rusya ile yakınlık içerisinde olan Suriye’deki Esed rejiminin Nusayri (Alevi) kökeni, Sünni çoğunluğun yönetimden dışlanmasına yol açarak iç savaşı tetiklemiştir. İran, Şii hilali stratejisiyle bu rejime destek verirken, Suudi Arabistan ve diğer Sünni ülkeler Suriye’de muhalif grupları desteklemektedir. ABD ise genellikle İran karşıtlığı ile özdeşleşmiş Sunni bir taraftarlık siyaseti izlemektedir. Bu mezhepsel kutuplaşma, DEAŞ gibi radikal örgütlerin ortaya çıkışını kolaylaştırmış ve bölgesel istikrarsızlığı derinleştirmiştir. ABD’nin İsrail siyasi işbirliği içerisinde olması ise hem Sünni hem de Şii gruplar arasında bir ikileme sebep olmaktadır. Bu süreçte Yahudilik, Hristiyanlık ve İslam inançları büyük ölçüde bu çatışma ekseninde ilahi özlerinden uzaklaştırılarak kapitalist anlayışın etkisi altında gelişen etnik, ideolojik ve sınıfsal çatışmaların meşrulaştırıcı aracı haline getirilmiştir. Bunun bir sonucu olarak da bölgedeki istikrarsızlık daha da büyüyerek uluslararası inanç merkezli çatışmalar görüntüsüne büründü.

Amerikan Müdahaleleri ve Güç Boşluğu

ABD’nin 2003’teki Irak işgali, Saddam Hüseyin rejimini devirerek bölgede büyük bir güç boşluğu yaratmıştır. Bu boşluk, Sünni Arap toplulukların dışlanmasına ve DEAŞ’ın geniş bir taban bulmasına neden olmuştur. Ayrıca, ABD’nin Suriye’de rejim değişikliğine yönelik politikaları, silahların ve lojistik desteklerin yanlış grupların eline geçmesiyle sonuçlanmış, radikalleşmeyi hızlandırmıştır. Bu durum ABD ve radikal gruplar arasındaki ilişkinin boyutu ile ilgili de farklı tartışmalara neden olmuştur. Bunun bir sonucu olarak da İran Şii akımlara karşı DEAŞ’in sistematik olarak planladığı ve desteklendiği gibi görüşler ileri sürülmüştür.

DEAŞ gibi gruplar, ABD’nin doğrudan bir desteğiyle kurulmuş olmasa da Amerikan dış politikasının bölgedeki etkileri bu tür örgütlerin güçlenmesine yol açmıştır. Özellikle Irak ve Suriye’deki güç boşlukları, radikal örgütlerin taban bulmasını kolaylaştırmıştır. ABD’nin İran’a karşı bir denge unsuru olarak DEAŞ’ın varlığından dolaylı şekilde faydalandığı yönündeki iddialar ise akademik çevrelerde tartışılmaktadır.

Buna karşılık, ABD liderliğindeki koalisyon DEAŞ’a karşı ciddi askeri operasyonlar düzenlemiş ve bu örgütün liderlerini etkisiz hale getirmiştir. Ancak bu mücadele sırasında ABD’nin, PYD/YPG gibi gruplarla işbirliği yapması, bölgedeki diğer müttefikleriyle, özellikle Türkiye ile gerilimlere neden olmuştur. Bu çatışa zemininde son dönemlerde artan siyasi suikastlar ise uluslararası ilişkilerde hukuku ve diplomasinin devre dışı kalmasına yol açarak güven ve istikrar sorununu daha da karmaşık hale getirmiştir.

İsrail’in Stratejik Hesapları

İsrail’in Batı Şeria ve Golan Tepeleri’ndeki genişleme politikaları, bölgedeki tansiyonu artırmaktadır. İsrail’in özellikle bazı Kürt gruplar ve Dürziler ile işbirliği politikası bölgedeki tansiyonu yükselten bir diğer önemli politik nedendir. İsrail ile ilgili Türkiye ve bölge devletlerinin en fazla öner çıkardıkları ve İsrail’in saldırgan politikalarının arkaplanındaki amaç olarak gördükleri “vadedilmiş topraklar” meseledir. Tevrat’ta sınırları belirlenen bu topraklar Türkiye dahil birçok bölge ülkesini tedirgin etmektedir.

Türkiye siyaseti yavaş yavaş bu tehdit unsuruna karşı bir güvenlik siyasetine evrilmektedir. Bunun devam etmesi durumunda Türkiye ve İsrail’in askeri anlamda da karşı karşıya gelmeleri kaçınılmaz bir hal alabilir. Ayrıca İsrail ile işbirliği içinde olan Dürziler ile Kürlerin de süreçte Türkiye’nin güvenlik politikasının hedefi haline gelmeleri kaçınılmaz bir hal alacaktır. İsrail’in bu bölgede başarılı olması uzun vadede hem Kürtleri hem de Dürzileri tehdit eden bir politik durumun ortaya çıkarmasına da sebep olacaktır. Bunun da temel sebebi vadedilmiş topraklar inanıcının Kürt ve Dürzilerin de topraklarını kapsamasıdır. Bu inancın İsrail devleti için de büyük bir tehdit oluşturduğu açıktır. Bu tehdit, bu inancın Türkiye dahil bölge halklarının bağımsızlık ve egemenlik haklarının ihlali potansiyelinden kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla bölge halkları ve İsrail halkını da tehdit eden ve düşmanlıklara sebep olan bu inancın ilahiyat açısından yeniden değerlendirilerek makul bir çözüme kavuşturulması gerekmektedir. Daha önceki bir yazımda bu inancın ortaya çıkışını değerlendirdiğim için burada konunun detaylarına girmeyeceğim. Dolayısıyla insan haklarına dayalı yeni politikalar ve öğretim programları geliştirilerek halkların oluşturulmuş olan çatışmacı tarihin ve dini algıların etkisinden arındırılmaları gerekmektedir. Bu perspektif doğrultusunda İsrail ile doğrudan veya dolaylı diyalog kurarak, bölgedeki tansiyonun düşürülmesine katkıda bulunulmalı, geleceğin güven ve barışı esas alan değerler üzerine yeniden inşası için işbirliği yapılmalıdır. Ancak savaş ekonomisi siyaseti yürüten büyük silah teknolojilerine sahip olan ülke siyasetçilerinin bu tür bir siyaseti onaylamakta güçlük çekecekleri hatta böyle bir açılımı risk olarak görmeleri kuvvetle muhtemeldir. Sivil toplum ve insan hakları bilincinin savaş ekonomisinin önüne geçebilmesi durumunda siyasi istikrar ve çözüm imkanları güçlenecektir.

Sorunların Çözümü İçin İzlenebilecek Politikalar

1. Bölgesel Uzlaşı ve Diyalog

Ortadoğu’da uzun vadeli istikrar, etnik, ideolojik, dinsel ve mezhepsel gerilimlerin azaltılabilmesi için çok kültürlüğü esas alan, ortak ekonomik işbirliği alanları üretmeyi amaçlayan politikaların geliştirilmesi ile mümkün hale gelebilir. Türkiye, İran ve Suudi Arabistan arasında bir denge sağlayarak Suriye krizinin çözümüne yönelik bir bölgesel uzlaşı platformu oluşturabilir. Bu platform bölgede rekabet eden ABD, Rusya ve AB ülkelerinin de menfaatlerini koruyucu bir strateji üzerine kurulmalıdır. Şüphesiz bu bölgedeki çatışmaların en önemli sebebi çıkarlar çatışmasıdır. Esas itibari ile bölge ülkelerinin sahip olduğu petrol gaz ve diğer doğal kaynaklar uluslararası siyasetin esas motivasyon kaynağıdır. Bu konuda savaş ve sömürgecilik anlayışını yansıtan politikalar yerine tarafların ortak menfaatlerini esas alan politikalar geliştirilmelidir. Nitekim bu kaynaklara sahip olan ülkeler dış pazarlara ihtiyaç duymaktadırlar. Buna bağlı olarak çok ortaklı uluslararası şirketler kurularak savaş ve çatışmalara gerek kalmadan kaynakların bölge ve diğer ülkelerin hizmetine sunulması mümkündür.

• Ekonomik Kalkınma ve Güvenlik Reformu

Bölgedeki radikalleşmenin önüne geçmek için yoksulluk ve işsizlik gibi yapısal sorunların çözülmesi gerekmektedir. Türkiye, bölgedeki ekonomik kalkınma projelerine liderlik ederek hem mültecilerin dönüşüne hem de yerel halkın radikal gruplara yönelmesinin önlenmesine katkı sağlayabilir.

• Suriye’de Kapsayıcı Geçiş Süreci

Suriye’deki anayasa süreci uluslararası gözetim altında desteklenmeli, ülkenin yeniden inşası için küresel fonlar sağlanmalıdır. Türkiye, garantör ülkeler arasında aktif bir rol oynayarak bu süreci hızlandırabilir.

• Terörle Mücadelede Ortak Stratejiler

DEAŞ ve YPG/PYD gibi grupların faaliyetlerinin engellenmesi için bölgesel güvenlik işbirlikleri artırılmalıdır. Türkiye, terörle mücadelede uluslararası aktörlerle işbirliğini sürdürmeli, ancak kendi ulusal güvenlik çıkarlarını da insan hakları temelinde korumalıdır.

• Dengeli Diplomasi

Türkiye, ABD ve Rusya arasında dengeli bir politika izleyerek Suriye krizinde etkili bir arabulucu olabilir. Aynı şekilde, İran ve Suudi Arabistan arasındaki mezhep gerilimlerini azaltmada da önemli bir aktör olabilir.

• İnsani Mülteci Politikası

Türkiye, dünyada en fazla mülteci barındıran ülke olarak, Suriye krizinde insani bir liderlik örneği sergilemiştir. Ancak mültecilerin güvenli dönüşü için hem uluslararası fonların artırılması hem de Suriye’de güvenli bölgelerin oluşturulması gereklidir.

• Bölgesel Güvenliğin Sağlanması

Türkiye, Suriye’nin kuzeyindeki güvenli bölgeler aracılığıyla DEAŞ’ın  ve diğer terör gruplarının yeniden güçlenmesini engelleyebilir ve bu bölgelerde yerel halkın sosyal ve ekonomik kalkınmasına öncülük edebilir. Ancak bunun başarılabilmesi için bu grupların ortaya çıkmasın sağlayan etkenlerin tespit edilerek, teröre zemin hazırlayan sorunların çözüme kavuşturulması gerekmektedir.

Ortadoğu’daki sorunların çözümü, çok katmanlı ve uzun vadeli bir siyaseti gerektirir. Türkiye hem tarihi bağları hem de bölgesel gücü sayesinde bu süreçte anahtar bir rol oynayabilir. Dini ve mezhepsel gerilimlerin azaltılması, ekonomik kalkınmanın teşvik edilmesi ve uluslararası işbirliğinin artırılması, Türkiye’nin bölgesel barış ve istikrarı sağlamadaki etkisini güçlendirecektir. Bu süreçte, Türkiye’nin insan haklarına dayalı bölgesel şartları da konsolide eden dengeli ve kararlı bir dış politika izlemesi bölgenin istikrara kavuşmasının yanısıra küresel bir denge unsuru haline gelmesini sağlayacaktır.