1. GİRİŞ VE HUKUKİ ÇERÇEVE: ANAYASAL LAİKLİK VE HAK GARANTİLERİ

12 Kasım 1995 tarihinde halk oylaması (referandum) yoluyla kabul edilen Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası, devlet yapısının temel niteliklerini ve bireysel özgürlüklerin normatif sınırlarını çizen sistemik bir hukuki omurga niteliğindedir. Anayasal düzen, bir yandan devletin dünyevi (laik) yapısını teminat altına alırken, diğer yandan bireylerin vicdan, inanç ve eğitim gibi dokunulmaz temel haklarını koruma altına almaktadır. Demokratik ve hukuki bir devlette laiklik ilkesinin tatbiki; din ve vicdan özgürlüğünün idari araçlarla bastırılmasına değil, aksine kamu düzeni ile bireysel özgürlükler arasındaki dengenin nesnel, eşitlikçi ve öngörülebilir ilkelerle kurulmasına hizmet etmek zorundadır. Bu çerçevede, kamu alanında ve özellikle eğitim kurumlarında dini sembollerin (başörtüsü dâhil) kullanımına ilişkin idari tasarrufların, Anayasa’nın sunduğu emredici hükümleri ve lex superior (üstün norm) ilkesini ne derece karşıladığının metodolojik ve analitik bir yaklaşımla incelenmesi hayati bir stratejik önem taşımaktadır.

1.1. Anayasal Düzlemde Laiklik İlkesi ve Devletin Niteliği (Madde 7 ve 18)

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’nın “Azerbaycan Devleti” başlıklı 7. Maddesi, devletin niteliğini “demokratik, hukuki, dünyevi (laik) ve üniter bir Cumhuriyet” olarak ilan etmekte ve devlet hakimiyetinin kuvvetler ayrılığı prensibine dayandığını hükme bağlamaktadır. Aynı zamanda 7.II Maddesi, devlet hakimiyetinin iç konularda yalnız hukukla sınırlı olduğunu açıkça düzenleyerek idarenin her türlü eylem ve işleminde hukuka bağlı kalması gerektiğini (idarenin kanuniliği ilkesi) teyit etmektedir.

Anayasa’nın 18. Maddesi ise din ile devlet arasındaki ilişkinin normatif temellerini şu sarih hükümlerle belirlemektedir:

• Madde 18.I: Din devletten ayrıdır ve bütün dini inançlar kanun karşısında eşittir.
• Madde 18.II: İnsan onurunu küçük düşüren veya hümanist prensiplere aykırı dinlerin yayılması ve propagandası yasaktır.
• Madde 18.III: Devletin eğitim sistemi dünyevi niteliktedir.

Bu normatif düzenlemeler, devlet ile dini kurumlar arasında hukuki bir mesafe tanımlamakta, devlete dini inançlar ve topluluklar karşısında mutlak bir tarafsızlık ödevi yüklemektedir. 18.III Maddesinde yer alan devlet eğitim sisteminin “dünyevi” (laik) niteliği, idari makamlarca okullardaki müfredat ve kılık-kıyafet düzenlemelerinin temel pozitif dayanağı olarak sunulmaktadır. Ancak anayasal dogmatikte eğitimin dünyevi niteliği, eğitim kurumlarının kurumsal ve müfredat bakımından dini dogmalardan bağımsız olmasını ifade etmektedir. Bu ilke, tek başına öğrencilerin bireysel din ve vicdan özgürlüklerinin sınırlanması veya anayasal teminat altına alınmış eğitim hakkının engellenmesi için kısıtlayıcı bir ceza aracına dönüştürülemez.

1.2. Vicdan Özgürlüğü ve Temel Hakların Teminatı (Madde 25, 48 ve 71)

Anayasa’nın 25. Maddesi, kanun ve mahkeme önünde eşitlik ilkesini koyarken; 25.III Maddesi uyarınca devletin, kişilerin dinine veya inancına bakılmaksızın hak ve özgürlüklerin eşitliğini güvence altına aldığını vurgulamaktadır. Aynı maddede, insan ve vatandaş hak ve özgürlüklerinin dini nedenlerle sınırlandırılması açıkça yasaklanmıştır. Ayrıca bu madde eğitimde kadın erkek ayırımını da yasaklamaktadır. Kadınların başörtüsü nedeni ile eğitimde ayrıcalığa maruz bırakılmaları bu maddenin özüne de aykırılık teşkil etmektedir.

Din ve vicdan özgürlüğünün pozitif ve negatif boyutları Anayasa’nın 48. Maddesinde güvenceye bağlanmıştır:

1. Herkes vicdan özgürlüğüne sahiptir.
2. Herkesin dini tutumunu bağımsız olarak belirleme, herhangi bir dine tek başına veya başkalarıyla birlikte inanma ya da hiçbir dine inanmama, dini inancıyla bağlantılı görüşlerini ifade etme ve yayma hakkı vardır.
3. Dini törenlerin yapılması, kamu düzenini bozmadığı veya genel ahlaka aykırı olmadığı sürece serbesttir.
4. Dini itikat ve inanç, hukuka aykırı hareketlere hak kazandırmaz.

Anayasa’nın 71. Maddesi ise yasama, yürütme ve yargı organlarına hakları koruma ödevi yüklemekte; 71.IV Maddesi kısıtlamalar karşısında mutlak bir koruma normu sunmaktadır: “Hiçbir şekilde, hiç kimse din, vicdan, düşünce ve inancını açıklamaya mecbur edilemez ve bu yüzden suçlanamaz.” Bu hüküm, öğrencilerin kıyafetleri veya başörtüleri sebebiyle dini inançlarını açıklamaya veya inanç ilkesinden taviz vermeye zorlanamayacağını, aksi yöndeki zorlayıcı idari uygulamaların doğrudan anayasal düzeyde yasaklandığını gösteren mutlak bir hukuki teminattır.

1.3. Anayasa’nın Doğrudan Uygulanması ve İdari İşlemlerin Yasal Zemin Zorunluluğu (Madde 147 ve 149)

Anayasa’nın 147. Maddesi uyarınca, Anayasa ülkede en yüksek hukuki güce ve “doğrudan etkiye” (147.II) sahiptir. Bu ilke, anayasal temel hak ve özgürlüklerin hayata geçirilmesi için alt mevzuatın varlığının şart olmadığını, Anayasa hükümlerinin mahkemeler ve idari makamlarca doğrudan esas alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Normlar hiyerarşisinin yürürlük ve bağlayıcılık şartlarını düzenleyen Anayasa’nın 149. Maddesi ise idareyi sınırlandırmaktadır:

• Madde 149.I: Normatif hukuki düzenlemeler hukuka, hakka ve adalete uygun olmalıdır.
• Madde 149.III: Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz. Yalnızca yayımlanmış kanunların uygulanması ve yürütülmesi vatandaşlar için zorunludur.
• Madde 149.II: Hiç kimse yayımlanmamış bir normatif hukuki akte uymaya zorlanamaz.

Hukuki Güvenlik ve Öngörülebilirlik Açısından Değerlendirme: Saha uygulamalarında, okullarda kız öğrencilerin başörtüleri nedeniyle derse alınmaması veya okul binalarına sokulmaması işlemleri, yazılı ve gerekçeli bir idari karara değil, şifahi veya yayımlanmamış “yukarıdan gelen emirlere” dayandırılmaktadır. Anayasa’nın 147. ve 149. maddeleri ışığında değerlendirildiğinde, resmi olarak yayımlanmamış ve açık bir kanuni esasa dayanmayan sözlü emirlerin vatandaş açısından hiçbir hukuki bağlayıcılığı bulunmamaktadır. Bu tür idari teamüller, Anayasa’nın doğrudan etki gücünü ihlal ettiği gibi, hukuk devleti ilkesinin temelini oluşturan “hukuki güvenlik”, “belirlilik” ve “öngörülebilirlik” esaslarını zedelemekte, bireyleri idari keyfiliğe karşı savunmasız bırakmaktadır.

Anayasa Maddesi ve Başlığı	Kamu Alanı ve Eğitimde Dini Sembol Uygulamalarına Hukuki Yansıması
Madde 18: Din ve Devlet	Dinin devletten ayrı olduğunu ve devlet eğitim sisteminin dünyevi niteliğini vurgular; devlete dini inançlar karşısında tarafsızlık ödevi yükler.
Madde 25: Eşitlik Hakkı ve Ayrımcılık Yasağı	Kanun önünde eşitliği düzenler; dini inanç ve sembol tercihleri nedeniyle öğrencilere yönelik farklı muameleyi ve hak kısıtlamasını yasaklar.
Madde 42: Eğitim Hakkı	Devletin parasız zorunlu genel ilk öğretim hakkını temin etme ödevini koyar; kıyafet kısıtlaması gerekçesiyle öğrencilerin eğitimden mahrum bırakılmasını engeller.
Madde 48: Vicdan Özgürlüğü	İnancı dışa vurma ve yayma hakkını korur; kimsenin inancını açıklamaya veya inanç ilkesine aykırı davranmaya zorlanamayacağını güvence altına alır.
Madde 71: Hakların Güvencesi	Hakların sınırlandırılması koşullarını belirler; 71.IV uyarınca hiç kimsenin dini inancı nedeniyle suçlanamayacağını ve zorlanamayacağını mutlak olarak belirtir.
Madde 147 / 149: Anayasanın Gücü ve Normatif Akitler	Anayasa’nın doğrudan etki gücünü ve yayımlanma şartını koyar; yayımlanmamış veya sözlü “yukarıdan gelen emirlerle” hak kısıtlaması yapılmasını yasaklar.

Anayasal metnin vatandaşlara sunduğu bu yüksek düzeydeki normatif koruma kalkanına rağmen, alt mevzuat hükümleri ve okullardaki somut üniforma uygulamaları pratik sahada derin hukuki çelişkileri beraberinde getirme potansiyeline sahiptir.

2. EĞİTİM MEVZUATI VE OKUL KIYAFET DÜZENLEMELERİNİN NORM HİYERARŞİSİ AÇISINDAN ANALİZİ

Hukukun en temel ilkelerinden biri olan normlar hiyerarşisi piramidinde, hiyerarşik olarak alt sırada yer alan düzenlemeler (kanunlar, Bakanlar Kurulu kararları, tüzükler ve okul iç yönetmelikleri), üstte bulunan Anayasa hükümlerine aykırı olamaz. Alt mevzuat, Anayasa ile teminat altına alınmış temel hak ve özgürlükleri daraltıcı, zorlaştırıcı veya ortadan kaldırıcı şekilde ihdas edilemez ve yorumlanamaz.

Normlar hiyerarşisi piramidinin en tepesinde Anayasa (Madde 7, 18, 25, 42, 48, 71, 147, 149) yer almakta; onu onaylanmış uluslararası antlaşmalar (AİHS ve Ek Protokol 1) ve kanunlar (Eğitim Kanunu Madde 14.10, 434-VIIQD sayılı Kanun) takip etmekte; alt kademelerde ise idari düzenleyici işlemler (Bakanlar Kurulu Kararları) ile en alt sırada okul tüzükleri ve şifahi idari talimatlar bulunmaktadır. Alt basamaktaki bir idari işlemin, üst basamaktaki anayasal hak garantisini mülga kılması hukuk tekniği açısından imkânsızdır.

2.1. Eğitim Hakkı (Madde 42) ve Eğitim Kanunu (Madde 14.10) Çerçevesinde Üniforma Kuralları

Anayasa’nın 42. Maddesi, eğitim hakkını her bir vatandaş için dokunulmaz bir hakkı olarak tanımlamaktadır. Anayasa’nın 42.II Maddesindeki özgün metin “Devlet parasız, zorunlu genel ilk öğretim hakkını temin eder” şeklindedir. Kamu politikası tartışmalarında ve eğitim mevzuatı uygulamalarında bu hüküm zorunlu ortaöğretim süreçlerini de kapsayacak biçimde değerlendirilmektedir.

Buna karşın, Azerbaycan Cumhuriyeti Eğitim Kanunu’nun 14.10 Maddesi, okullardaki kılık-kıyafet düzenlemesini alt mevzuata devretmektedir: “Azerbaycan Cumhuriyeti’nde tüm eğitim kurumlarında öğrencilerin giyim formu eğitim kurumunun tüzüğü ile belirlenir.”

Hukuki açıdan okul tüzükleri veya iç yönetmelikleri, eğitim kurumunun düzenini sağlamak adına yalnızca teknik gereksinimleri (üniformanın rengi, kumaş türü, kesimi vb.) belirleme yetkisine sahiptir. Ancak normlar hiyerarşisi gereğince alt mevzuat niteliğindeki bu tüzükler veya kurum içi düzenlemeler, Anayasa’nın 42. Maddesindeki eğitim hakkını ve 48. Maddesindeki vicdan özgürlüğünü kısıtlama yetkisini idareye veremez. İç tüzüklerin veya okul yönetimlerinin başörtüsü takan bir öğrenciyi okula almayarak zorunlu eğitim sürecinin dışına çıkarması, lex superior ilkesinin açık ihlali ve kanuni yetki sınırlarının aşılması (yetki gaspı / sakatlığı) anlamına gelmektedir.

2.2. Bakanlar Kurulu’nun 96 Sayılı Kararı ve 2026 Tarihli Mevzuat Değişiklikleri

Okul giyim standartlarının idari çerçevesi, Bakanlar Kurulu’nun 2022/2023 öğretim yılından itibaren yürürlüğe giren 96 sayılı kararı (“Devlet genel eğitim kurumları öğrencilerinin giyim formalarının tasviri”) ile çizilmiştir. Bu kararda kız öğrenciler için yazlık kıyafet “kısa kollu gömlek ve etek”, kışlık kıyafet ise “uzun kollu gömlek, etek veya pantolon, ceket” olarak tanımlanmış; nihai seçimin okul pedagojik konseyine ait olduğu ve her okulda tek tip seçeneğin onaylanacağı belirtilmiştir. Ancak bu metinde başörtüsüne ilişkin hiçbir açık yasaklama ifadesine yer verilmemiştir.

2026 yılında ise mevzuat düzeyinde birbirini izleyen normatif adımlar atılmıştır:

• 7 Temmuz 2026: Millî Meclis tarafından “Genel Eğitim Hakkında” Kanun’da değişiklik öngören 434-VIIQD sayılı Kanun kabul edilmiştir. Bu kanunla eğitim ilkeleri arasına “laiklik” unsuru eklenmiş, öğrenci ve öğretmenler için tek tip kıyafet standartlarının belirlenmesi yasal zemine oturtulmuştur.
• 22 Temmuz 2026: Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 434-VIIQD sayılı Kanun’u onaylayan kararnameyi imzalamış ve Bakanlar Kurulu’na kıyafet düzenlemelerini yeni mevzuata uygun olarak güncelleme görevi vermiştir.
• 21 Eylül 2026 / 6 Ekim 2026: 21 Eylül 2026 tarihinde kabul edilen 309 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla, devlet genel eğitim kurumlarında öğrencilerin kıyafet biçimlerini düzenleyen 96 sayılı kararda değişiklik yapılmıştır. Öğretmenlerin kıyafetlerine ilişkin kurallar ise 6 Ekim 2026 tarihli 325 sayılı kararla ayrıca düzenlenmiştir. Yeni düzenlemede “okul üniformasının bütünlüğünü bozan veya genel eğitimin laikliği ilkesine aykırı olan ek kıyafet unsurlarının kullanılmasına izin verilmeyeceği” hükme bağlanmıştır.

Normatif Belirsizlik ve İdari Yorum Riski: Söz konusu mevzuat değişikliklerinde “laiklik” ilkesine ve “üniformanın bütünlüğüne” vurgu yapılmış olmasına rağmen, norm metninde doğrudan “başörtüsü” (hicab) terimine yer verilmemiş; hangi ek kıyafetlerin veya sembollerin laikliğe aykırı kabul edileceği açıkça tanımlanmamıştır. Bu durum normun normatif açıklık, belirli olma ve öngörülebilirlik ilkelerini zedelemekte; uygulayıcı konumundaki okul yönetimlerini takdir yetkisini aşarak kural koyan birer idari makam haline getirmektedir.

2.3. “Sözlü Emirler” ve İdari Keyfilik Riski: Sahadaki Uygulamalar

Mevzuattaki açık yasal tanım eksikliği, sahada idari keyfiliğe ve şifahi uygulamalara zemin hazırlamıştır. BBC News Azerbaycanca ve yerel basına yansıyan somut vakalar idare hukuku açısından ciddi ihlalleri içermektedir:

• Sumgayıt Vakaları: 15 numaralı ortaokulda veli Sevinj Rzayeva, 18 yaşın altındaki kızının okula alınmadığını ve kapıda bırakıldığını ifade etmiştir. Okul yönetimi veliye, “başörtüsünü kapıda çıkarıp derse girmesi, çıkışta tekrar takması” şartını koşmuş ve yazılı bir karar tebliğ etmek yerine idari gerekçe olarak “yukarıdan gelen emir” ifadesini sunmuştur. Benzer şekilde Sumgayıt 6 numaralı okulda 28 Eylül 2026’da velilerin tepkisiyle karşılaşan engellemeler yaşanmıştır.
• Mehdiabad Vakası: Mehdiabad kasabası 3 numaralı okulda 23 başörtülü kız öğrencinin derslerden uzaklaştırıldığı bildirilmiştir.
• Diğer Bölgeler: 2026 yılının Mart ayından itibaren Bakü, Celilabad ve İmişli gibi farklı bölgelerde de benzer engellemeler haberleştirilmiştir.

Hak Arama Özgürlüğünün ve Yargı Yolunun Engellenmesi (Madde 60): Anayasa’nın 60. Maddesi, herkesin idarenin karar ve eylemlerine (veya eylemsizliğine) karşı mahkemeye başvurma hakkını güvence altına alır. Okul yönetimlerinin yazılı ve gerekçeli bir idari işlem (idari karar/tebligat) ihdas etmekten kaçınarak süreci şifahi emirlerle yürütmesi, idari idarenin açıklığı ve hesap verilebilirliği ilkelerini bozmaktadır. Yazılı bir tebligatın bulunmaması, etkilenen bireylerin idari işlemin tesis edicisini ve hukuki dayanağını tespit etmesini imkânsız kılmakta; böylece dava ehliyetinin kullanımını ve idari yargıda yürütmeyi durdurma veya iptal davası açma hakkını fiilen zorlaştırmakta ve/veya engellemektedir.

Hukuki Dezenformasyon Örneği: Süreç içerisinde basında hukuki dezenformasyon örnekleri de yaşanmıştır. Yeni Musavat gazetesinde yer alan ve başörtüsünün okullarda ile resmi kurumlarda yasaklanarak yerine milli başörtüsü olan “kelaghayi” (kelagayı) kullanımının zorunlu kılınacağı yönündeki haberler, medya grubu başkanı Rauf Arifoğlu tarafından yapılan resmi açıklama ile yalanlanmış; haberin doğrulanmamış bilgilere dayanılarak yayımlandığı bildirilmiştir.

Ulusal mevzuat ve idari pratiklerin bu iç çelişkilerini belirttikten sonra, konunun uluslararası insan hakları hukuku normlarıyla uyumunu incelemek gerekmektedir.

3. ULUSLARARASI HUKUK VE İNSAN HAKLARI STANDARTLARI IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası’nın 12.II Maddesi uyarınca insan ve vatandaş hak ve özgürlükleri, Azerbaycan’ın taraf olduğu uluslararası antlaşmalara uygun olarak uygulanır. Anayasa’nın 151. Maddesi ise daha emredici bir kural koyarak, Anayasa ve referandum metinleri dışındaki ulusal mevzuat ile Azerbaycan’ın taraf olduğu uluslararası antlaşmalar arasında uyuşmazlık olması halinde uluslararası antlaşma hükümlerinin uygulanacağını (uluslararası hukuk prensibinin üstünlüğü) kabul etmektedir.

3.1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS) Madde 9 ve Madde 14 Kapsamında Müdahale Sınırları

Azerbaycan’ın taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) 9. Maddesi, düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü koruma altına alır. Dini inancı dışa vurma (manifestation) hakkına yapılan bir idari müdahalenin meşru sayılabilmesi için AİHS Madde 9.2 uyarınca şu testlerin geçilmesi şarttır:

1. Müdahalenin “yasayla öngörülmüş” (prescribed by law) olması: İdari kısıtlama açık, erişilebilir ve öngörülebilir bir kanuni metne dayanmalıdır.
2. Müdahalenin “demokratik bir toplumda gerekli” ve orantılı olması: Kamu düzeni veya başkalarının hak ve özgürlüklerini koruma amacı taşımalıdır.

Azerbaycan’daki uygulamalarda başörtüsü kısıtlamasının açık ve yayımlanmış bir kanuna değil, alt mevzuatın muğlak yorumuna veya şifahi emirlere dayanması, “yasallık” şartının açık ihlali riskini doğurmaktadır. Ayrıca AİHS’in 14. Maddesi (Ayrımcılık Yasağı) uyarınca, dini inanç ve sembol tercihi nedeniyle öğrencilere farklı muamele yapılması ve eğitim olanağının daraltılması ayrımcılık yasağıyla çelişmektedir.

3.2. AİHS Ek 1. Protokol Madde 2 (Eğitim Hakkı) ve Ölçülülük (Proporsiyonellik) İlkesi Analizi

AİHS Ek 1. Protokol’ün 2. Maddesi emredici niteliktedir: “Hiç kimse eğitim hakkından yoksun bırakılamaz.” Aynı madde, devletin eğitim alanındaki görevlerini yerine getirirken ebeveynlerin dini ve felsefi inançlarına saygı gösterme yükümlülüğünü vurgular.

Ölçülülük (Proporsiyonellik) Analizi: Uluslararası insan hakları hukukunda ölçülülük ilkesi; başvurulan idari tedbirin ulaşılmak istenen amaçla orantılı olmasını, amaç için elverişli olmasını ve en hafif müdahale aracının seçilmesini zorunlu kılar. Okul üniforması bütünlüğünü sağlama veya dünyevi eğitimi koruma amacı doğrultusunda, bir öğrenciyi okula almamak ve zorunlu eğitim sürecinin dışına itmek uygulanabilecek en ağır yaptırımdır. Kıyafet uyumsuzluğu durumunda daha hafif idari veya pedagojik tedbirler gözden geçirilmeden doğrudan okula almama uygulamasının seçilmesi, AİHS Ek 1. Protokol 2. Madde ışığında ölçülülük ve orantılılık ilkelerini açıkça ihlal etmektedir.

Uluslararası Hukuk İlkeleri ve İdari Uygulama Çelişkileri

1. Yasallık İlkesi (Prescribed by Law – AİHS Madde 9.2):
   • Uluslararası Standart: Temel hakka yapılan müdahalenin açık, erişilebilir, öngörülebilir ve yayımlanmış bir kanuni düzenlemeye dayanması şarttır.
   • Saha Uygulaması: Açık yasal düzenleme eksikliği mevcut olup kısıtlamalar şifahi “yukarıdan gelen emirler” ve okul tüzüklerinin genişletici yorumlarıyla yürütülmektedir.
2. Ölçülülük İlkesi (Proportionality – AİHS Ek 1. Protokol Madde 2):
   • Uluslararası Standart: Amaca ulaşmada en hafif tedbir seçilmeli; müdahale ile hak kaybı arasında orantı gözetilmelidir.
   • Saha Uygulaması: Kıyafet uyumsuzluğu gerekçesiyle öğrencilerin zorunlu eğitimden tamamen mahrum bırakılması orantısız ve en ağır idari yaptırımdır.
3. Ayrımcılık Yasağı (Non-discrimination – AİHS Madde 14):
   • Uluslararası Standart: Hakların kullanımında din, inanç veya cinsiyet temelinde nesnel ve makul bir gerekçe olmaksızın farklı muamele yapılması yasaktır.
   • Saha Uygulaması: Dini sembol (başörtüsü) kullanan öğrencilere yönelik özel engellemeler, inançlı bireylerin kamu hizmetine erişiminde ayrımcılık riski yaratmaktadır.

Uluslararası hukuki boyutun ardından, söz konusu idari uygulamaların arkasında yatan iç politik, jeopolitik ve sosyolojik amillere odaklanmak gerekmektedir.

4. SOSYO-POLİTİK VE JEOPOLİTİK DİNAMİKLER: İDARİ UYGULAMALARIN ARKA PLANI

Hukuk düzenlemeleri ve idari uygulamalar politik ve sosyolojik bağlamdan bağımsız düşünülemez. Azerbaycan’da dini sembollere ve kamu alanındaki dini pratiklere yönelik idari kısıtlamalar, ülkenin dış güvenlik algısı, rejim stabilitesi ve bölgesel jeopolitik dengelerle doğrudan ilintilidir.

4.1. Dış Politika ve Jeopolitik Eksen: İran İle İlişkiler ve Güvenlik Algısı

Azerbaycan’da okullardaki başörtüsü kısıtlamalarının ve Şii Müslüman hareketine dönük tedbirlerin tırmanması, Bakü ile Tahran arasındaki diplomatik ve güvenlik gerilimlerinin tırmandığı dönemlerle paralellik göstermektedir. ABD ve İsrail’in İran ile yaşadığı bölgesel çatışma dinamikleri, Azerbaycan yönetiminin iç güvenlik konseptinde dini grupları bir dış etki alanı olarak algılamasına yol açmaktadır.

Nitekim 5 Mart tarihinde Nakhçıvan bölgesine yapılan İHA (insansız hava aracı) saldırısı sonrasında iç güvenlik tedbirlerinin ve okullardaki dini kıyafet takibinin sertleşmesi bu jeopolitik okumayı desteklemektedir. İnsan hakları savunucusu Arif Yunus konuyu şu analitik çerçevede değerlendirmektedir:

“Azerbaycan ile İran arasındaki ilişkilerin yanı sıra burada ABD faktörü de rol oynamaktadır. Azerbaycan makamları İran ile ilgili tedbirler aldıklarını ve gözaltılar gerçekleştirdiklerini göstermek istemektedir. Başörtüsü konusunda da daha sert bir tutum takınmaktadırlar. İran ile ilişkiler normalleştiğinde başörtüsü yasağı da sessizce gündemden düşebilir.”

Siyasallaşmanın Hukuki Öngörülebilirliğe Etkisi: İdari kararların ve temel hak kısıtlamalarının dış politika konjonktürüne göre esnetilip sertleştirilmesi, hukuk kurallarının nesnelliğini bozmaktadır. Vatandaşların anayasal haklarının kullanımının jeopolitik gerilimlere veya konjonktürel güvenlik kaygılarına bağlı kılınması, idare hukukunun öngörülebilirlik esasıyla çelişmektedir.

4.2. Toplumsal Hareketler, Rejim Stratejisi ve Söylem Analizi

Başörtüsü ve dini özgürlükler etrafındaki toplumsal hareketler tarihsel süreçte devletin sert idari müdahalelerine konu olmuştur:

• Tarihsel Süreç: Ekim 2012’de Eğitim Bakanlığı önünde düzenlenen protestolar polisle yaşanan çatışmalar ve gözaltılarla sonuçlanmıştır. 2015 Nardaran Olayları’nda Bakü’nün Nardaran kasabasına devlet operasyonu düzenlenmiş, bölge barikatlar altına alınmış ve Taleh Bağırov’un lideri olduğu hareketten 13 kişi tutuklanarak ağır muamelelere maruz kalmıştır. Bağırov’un ailesi ve çocukları dahi takibata uğramıştır.
• Baskı ve Tutuklamalar: Din adamı ve aktivist Abgül Süleymanov, 21 Eylül 2026 tarihli okul kıyafeti düzenlemesini sosyal medya üzerinden eleştirmesinin ardından 22 Eylül 2026 tarihinde gözaltına alınmış ve mahkeme kararıyla 30 gün idari hapse mahkum edilmiştir.
• Söylem Analizi (2 Ekim 2026): Yeni Azerbaycan Partisi (YAP) VIII. Kurultayı’nda konuşan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, idari tutumun ideolojik çerçevesini çizmiştir. Aliyev; “herkesin yerini bilmesi gerektiği”, “yaşam tarzımıza karışılmaması”, “dış müdahalelere izin verilmeyeceği” ve ideolojik alanda “yabancı unsurlardan ve yabancı nüfuzundan arındırılma” yapılması gerektiğini vurgulamıştır.
• Tepkiler ve Medya Dengesi: Türkiye’den Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral ve AKP Bursa Milletvekili Müfit Aydın sosyal medya üzerinden başörtülü öğrencilerin engellenmesini eleştirmiştir. Bu eleştirilere yanıt veren Azerbaycan Devlet Televizyonu (AzTV), Azerbaycan devletinin millî kimliğe Arap ve Fars değerlerini katmaya yönelik her türlü girişimin önüne geçeceğini duyurmuştur.
• Ekim 2026 Protestoları ve Sosyal Medya Kısıtlaması: Bakü ve çevresinde okullardaki yasağa karşı düzenlenen protestolarda 37 kişi gözaltına alınmıştır. Olayların ardından 12 Ekim 2026 sabahı Bakü ve diğer bölgelerde TikTok, Instagram ve Facebook platformlarına erişim kısıtlaması uygulanmıştır.

Sosyolojik ve Siyasal İktisat Analizi: Azerbaycanlı sosyalist analist Ulvi’nin (marksist.org) tespitleri doğrultusunda, Aliyev rejiminin bu tutumu otoriter mülkiyet yapısının ve siyasal iktidarın korunması stratejisiyle açıklanmaktadır. Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği dönemlerinden bu yana siyasi hareketliliğin bastırıldığı ülkede rejim, toplumsal mülkiyetin ve iktidarın sarsılmaması adına kitlelerin tabandan yukarıya doğru politikleşmesini engellemeyi hedeflemektedir. Bu bağlamda Karl Marx’ın sıklıkla yanlış yorumlanan “Din halkın afyonudur” ifadesindeki “afyon” kavramı, 19. yüzyıl tıp terminolojisindeki anlamıyla yani baskı ve sömürü altında ezilenler için bir “ağrı kesici” ve sığınak olarak değerlendirilmelidir. Rejim, toplumsal muhalefetin alt sınıflarda dini kanallar üzerinden birleşmesini ve tabandan bir politikleşme dalgası yaratmasını önlemek amacıyla, bu en temel sığınağı ve dini sembolleri dahi idari kontrol ve baskı altına alma yoluna gitmektedir.

4.3. Devletin Geleneksel Din Politikası ve Finansal Destek Modeli

Dr. Asaf Ganbarov’un akademik tespitleri, Azerbaycan devletinin din politikasındaki tarihsel dönüşümü ortaya koymaktadır. Bağımsızlığın ilk yıllarında yürütülen katı seküler tutum, zamanla yerini resmi kontrol altındaki bir “geleneksel dinleri destekleme ve tolerans” modeline bırakmıştır.

Geleneksel din politikası çerçevesinde devlet; Şii ve Sünni İslam, Ortodoks Kilisesi ve Yahudilik gibi geleneksel dini topluluklara ayrım gözetmeksizin doğrudan finansal destek sağlamaktadır. Bu finansal aktarımlarda çoğunluk ile azınlık grupları arasında bir ayrım yapılmamaktadır. Buradaki temel devlet stratejisi, geleneksel ve uysal dini yapıları finanse edip entegre ederken; dış kaynaklı, radikal veya rejime muhalif potansiyel taşıyan dini söylemleri kamu alanının (özellikle okulların) tamamen dışına itmektir.

Sosyo-politik ve jeopolitik arka planın analizinden sonra, tüm hukuki ve idari bulguları nihai bir sonuca bağlamak gerekmektedir.

5. SONUÇ VE HUKUKİ DEĞERLENDİRME

Azerbaycan’da kamu alanında ve okul ortamında dini sembollerin kullanımına ilişkin idari uygulamalar; anayasal hak garantileri, uluslararası insan hakları yükümlülükleri ve idarenin kamu düzeni kaygıları arasında ciddi bir normatif gerilimin bulunduğunu göstermektedir. Kamu eğitimi düzeninin korunması meşru bir devlet amacı olmakla birlikte, bu amacın hayata geçirilmesinde kullanılan idari araçların hukuk devleti normlarıyla bağdaşması zorunludur.

5.1. Anayasal İhlal Riskleri ve İdari Uygulama Sınırlarının Sentezi

Mevcut sahadaki idari uygulamalar ve şifahi kısıtlamalar şu temel anayasal ihlal risklerini doğurmaktadır:

• Eğitim Hakkı İhlali (Madde 42): Kıyafet kuralı uyumsuzluğu gerekçesiyle öğrencilerin okula alınmaması ve zorunlu eğitimden mahrum bırakılması, amaca oranla aşırı olması sebebiyle temel insan hakları ve anayasal hak ve hürriyetleri ihlal edici bir yaptırımdır.
• Vicdan Özgürlüğü ve Zorlama Yasağı İhlali (Madde 48 ve 71.IV): Başörtüsünü okul kapısında çıkarmaya zorlama, bireyi inanç ilkesine aykırı davranmaya zorlama anlamına gelmekte ve Madde 71.IV’teki mutlak teminatı çiğnemektedir.
• Eşitlik ve Ayrımcılık Yasağı İhlali (Madde 25): Dini sembol kullanan kız öğrencilere yönelik özel kısıtlamalar, inanç temelinde ayrımcı muamele riski barındırmaktadır.
• Kanunilik ve Yargı Yolu İhlali (Madde 60, 147 ve 149): Kısıtlamaların yayımlanmış kanuni metinler yerine şifahi “yukarıdan gelen emirlere” dayandırılması idari keyfilik yaratmakta ve gerekçeli karar eksikliği nedeniyle yargı yolunu (yürütmeyi durdurma ve iptal davası) fiilen kapatmaktadır.

5.2. Geleceğe Yönelik Hukuki ve Kurumsal Tavsiyeler

Hem devletin dünyevi niteliğini koruyan hem de anayasal hak ve özgürlükleri garanti altına alan bir hukuki rejim için şu kurumsal adımlar atılmalıdır:

1. İdari İşlemlerin Yazılılık ve Açıklık İlkesine Bağlanması: Okullardaki tüm kılık-kıyafet kuralları resmi gazete ve mevzuatta yayımlanmış normlara dayanmalı; şifahi “yukarıdan gelen emirler” uygulamasına son verilmelidir. Bireysel kısıtlamalarda gerekçeli yazılı kararlar tebliğ edilerek yargı yolu (Madde 60) açık tutulmalıdır.
2. Ölçülülük İlkesine Uyum ve Esnek Standartlar: Okul üniforması standartları uygulanırken, öğrencilerin eğitim hakkını tamamen engelleyici ağır yaptırımlardan kaçınılmalıdır. Kıyafet uyumunda standart renklere uygun başörtüsü kullanımı gibi esnek ve inanç hürriyetini ihlal etmeyecek çözümler üretilmelidir.
3. Uluslararası Standartlarla Uyumlaştırma: İdari kısıtlamalarda AİHS Madde 9 ve Ek 1. Protokol Madde 2 kriterleri gözetilmeli; “yasayla öngörülme” ve “demokratik toplumda gereklilik” ilkeleri eksiksiz uygulanmalıdır.
4. Mevzuattaki İfadelerin Belirli Kılınması: 2026 tarihli mevzuat değişikliklerinde yer alan “laiklik ilkesine aykırı ek kıyafet” ifadesi, idari uygulayıcıların keyfi yorumlarına izin vermeyecek ve temel hak ve hürriyetleri ihlal etmeyecek şekilde açık, somut ve nesnel kriterlerle kanun düzeyinde tanımlanmalıdır.
5. Toplumsal barışın korunması için çeşitliğin korunması: Her toplumda ideoloji ve inanç farklılığı doğal bir durumdur. Bu farklılıkların sınıfsal çatışmaya dönüşmemesi için eşitlik temelli özgürlükleri koruyucu çok kültürlü, farklılıkların doğallığını esas alan eğitim politikaları geliştirilmelidir. Kamu gücünün sınıfsal veya inanç farklılıklarından taraflı kullanımı doğal olarak toplumsal çatışmayı tetikleyerek sosyal barış ortamını tahrip eder. Bu tür siyasetler her sınıfın kendi görüşünü dayatmak için kamu gücünü kullanmayı meşru görmesine ve ortak aklı ve yaşam alanını yoketme eylemine girişmesine sebep olur.